Adhyaya 25
स्त्री-विलापः — गान्धार्याः रणभूमिदर्शनं शापवचनं च (Battlefield Lament and Gāndhārī’s Curse)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Lamentation of the Kuru Women) — Battlefield Survey and Gāndhārī’s Accusation
This chapter presents a two-part discourse. First, Gāndhārī, addressing Kṛṣṇa (Mādhava/Janārdana/Hṛṣīkeśa), surveys the battlefield and points out prominent fallen warriors and kings (e.g., Kāmboja, Kāliṅga, Jayatsena of Magadha, Bṛhadbala of Kosala, Drupada of Pāñcāla, Dhṛṣṭaketu of Cedi, and the Avanti brothers Vinda and Anuvinda). The narration emphasizes corporeal detail—weapon wounds, scattered ornaments, and the women’s lamentations—functioning as evidentiary testimony to the cost of strategic engagement. Second, Gāndhārī’s grief intensifies into anger: she questions why Kṛṣṇa, portrayed as capable and influential, allowed mutual destruction between Pāṇḍavas and Dhārtarāṣṭras. She then pronounces a curse that Kṛṣṇa will, in a specified time frame, lose his kin and meet an ignoble end, and that Yādava women will later grieve similarly. Kṛṣṇa responds with controlled acknowledgment, indicating the inevitability of the Yādavas’ internal collapse (mutual destruction), shifting the frame to daiva and the limits of external agency. The Pāṇḍavas react with distress, recognizing the gravity of the pronouncement.
Chapter Arc: रणभूमि में बिखरे शवों के बीच गान्धारी अपने पुत्रों और अन्य वीरों के मरे हुए शरीर देखती है; शोक का ज्वार उसे वाणी देता है और वह करुण विलाप आरम्भ करती है। → वह एक-एक करके वीरों के पतन का चित्र खींचती है—पत्नी द्वारा रक्तस्नात चन्दनचर्चित भुजाओं पर विलाप, युद्ध-वैभव का अब शून्य में बदल जाना, और द्रोण द्वारा द्रुपद-वध जैसे प्रसंगों को स्मरण कर कृष्ण से प्रश्न करती है कि यह विनाश क्यों और कैसे हुआ। → शोक क्रोध में बदलता है; गान्धारी श्रीकृष्ण को लक्ष्य कर यदुवंश-विनाश का शाप देती है—यह कहते हुए कि वृष्णिचक्र का संहार करने वाला उसके सिवा कोई नहीं होगा, और यादव परस्पर-कलह से नष्ट होंगे। → कृष्ण शाप को स्वीकार करते हैं—उसका प्रतिकार नहीं करते; पाण्डव यह सुनकर भीतर से भयभीत और जीवन के प्रति निराश हो उठते, क्योंकि धर्म-रक्षक कृष्ण पर भी नियति का विधान उतर आता है। → यदुवंश के भविष्य-विनाश की घोषणा के साथ कथा आगे के अनिवार्य परिणामों की ओर मुड़ती है—शाप कब और कैसे फलित होगा, यह आसन्न प्रश्न बनकर रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। है २ >> पञ्चविशो< ध्याय: अन्यान्य वीरोंको मरा हुआ देखकर गान्धारीका शोकातुर होकर विलाप करना और क्रोधपूर्वक श्रीकृष्णको यदुवंशविनाशविषयक शाप देना गान्धायुवाच काम्बोजं पश्य दुर्धर्ष काम्बोजास्तरणोचितम् । शयानमृषभस्कन्ध॑ हत॑ पांसुषु माधव
ဂန္ဓာရီက ပြောသည်— «မာဓဝ၊ မရှုံးနိုင်သော ကမ္ဗောဇ မင်းကို ကြည့်လော့။ ကမ္ဗောဇလုပ် နူးညံ့သော အခင်းအကျင်းပေါ်တွင် အိပ်ရန်တော်မူသင့်သူသည် ယခုတော့ သဲမှုန်ထဲ၌ သတ်ဖြတ်ခံကာ လဲလျောင်းနေ၏—နွားထီးကဲ့သို့ ပခုံးကျယ်ခိုင်မာလျက်။ ဤသို့ စစ်၏ပျက်စီးမှုသည် မျက်မြင်ထင်ရှားလာသည်—ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် သက်သာချမ်းသာကို ထိုက်သူတို့သည် စစ်မြေပြင်ပေါ်၌ အသက်မဲ့ခန္ဓာများအဖြစ် ကျရောက်သွားကြပြီး မိခင်၏ဝမ်းနည်းမှုသည် စွပ်စွဲခြင်းနှင့် ဓမ္မဆိုင်ရာဒေါသအဖြစ် ပြောင်းလဲသွား၏။»
Verse 2
यस्य क्षतजसंदिग्धौ बाहू चन्दनभूषितौ । अवेक्ष्य करुणं भार्या विलपत्यतिदु:खिता,उसकी चन्दनचर्चित भुजाओंको रक्तमें सनी हुई देख उसकी पत्नी अत्यन्त दुःखी हो करुणाजनक विलाप कर रही है
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်— သူ၏လက်မောင်းနှစ်ဖက်ကို မြင်လျှင်—ယခင်က စန္ဒကူးလိမ်းအလှဆင်ထားသော်လည်း ယခု သွေးဖြင့်လိမ်းကျံနေသည်—သူ၏ဇနီးသည် ဝမ်းနည်းမှုလွန်ကဲကာ နှလုံးကွဲစေသောအလွမ်းငိုကြွေးလေ၏။ ဤကဗျာသည် စစ်၏လူသားဆိုင်ရာကုန်ကျစရိတ်ကို ထင်ဟပ်စေသည်—အသက်ရှိခန္ဓာ၏ အလှနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာသည် ချက်ချင်းပင် အကြမ်းဖက်မှု၏အမှတ်အသားများအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပြီး ကျန်ရစ်သူတို့သည် ငိုကြွေးရန်သာ ကျန်ရစ်ကြ၏။
Verse 3
इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाड्गुली । ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मा पुराजहात्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်— «ဤလက်မောင်းနှစ်ဖက်သည် သံတုတ်ကဲ့သို့ ခိုင်မာ၍ လက်ဖဝါးနှင့် လက်ချောင်းတို့လည်း မင်္ဂလာရှိ၏။ ထိုနှစ်ဖက်အကြား အကွာအဝေးတစ်ခု ဖြစ်လာသော်လည်း၊ ယခင်ကကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ငါ၏ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် မစွန့်ခွာခဲ့။»
Verse 4
हतबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်— ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေများ ဆုံးရှုံး၍ ကာကွယ်သူမဲ့သွားသော မိဖုရားသည် တုန်ယင်ကာ ချိုမြိန်သော်လည်း ကွဲကြေသောအသံဖြင့် ငိုကြွေးလေ၏။ အို သရီကృష్ణ၊ သူမ၏အသက်တော်တင်ဖော် အဖော်အပေါင်းကို သတ်ဖြတ်ခံရသဖြင့် သူမသည် အကူအညီမဲ့သွား၏။ ထို့ပြင် မင်းသမီးမိဖုရားတို့သည်—အပူကြောင့် ညှိုးနွမ်းကျသည့် ပန်းကုံးမျိုးစုံကဲ့သို့—နေအောက်တွင် လောင်ကျွမ်းကာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော်လည်း၊ အလှတရားနှင့် ရာဇဂုဏ်ရောင်ခြည်သည် သူတို့၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ မစွန့်ခွာသေး။
Verse 5
आततपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स््रजाम् । क्लान्तानामपि नारीणां श्रीर्जहाति न वै तनू:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်— အပူကြောင့် ညှိုးနွမ်းကျသည့် ပန်းကုံးမျိုးစုံကဲ့သို့ မိန်းမတို့သည် နေရောင်အောက်တွင် လောင်ကျွမ်းကာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေကြ၏။ သို့သော် ပင်ပန်းနေသော်လည်း အလှတရားနှင့် ရာဇဂုဏ်ရောင်ခြည်သည် သူတို့၏ကိုယ်ခန္ဓာမှ အမှန်တကယ် မစွန့်ခွာခဲ့။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်ပြီးနောက်၏ ရက်စက်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်—မုဆိုးမဖြစ်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာနာကျင်မှုတို့သည် မွေးရာပါဂုဏ်သိက္ခာကို မဖျက်နိုင်ဘဲ၊ ကျန်ရစ်သူတို့—အထူးသဖြင့် မိဖုရားမုဆိုးမများ—သည် လျစ်လျူရှုခြင်းမဟုတ်ဘဲ ရိုသေထိုက်သူများဖြစ်ကြ၏။
Verse 6
शयानमभित: शूरं कालिज्ुं मधुसूदन । पश्य दीप्ताड्भदयुगप्रतिनद्धमहाभुजम्,मधुसूदन! देखो, पास ही वह शूरवीर कलिंगराज सो रहा है, जिसकी दोनों विशाल भुजाओंमें चमकीले अंगद (बाजूबन्द) बँधे हुए हैं
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို မဓုသူဒန၊ ကြည့်လော့—အနီးတွင် ကလိင်္ဂဘုရင် သတ္တိရှင်သည် အိပ်လျက်ရှိ၏။ သူ၏ ကြီးမားသော လက်နှစ်ဖက်တွင် တောက်ပသော လက်ကောက်တစ်စုံ ဆင်ယင်ထား၏»။
Verse 7
मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन | आवार्य सर्वतः पत्न्य: प्ररुदत्य: सुविह्दला:,जनार्दन! उधर मगधराज जयत्सेन पड़ा है, जिसे चारों ओरसे घेरकर उसकी पत्नियाँ अत्यन्त व्याकुल हो फूट-फ़ूटकर रो रही हैं
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို ဇနာရ္ဒန၊ မဂဓတို့၏ အရှင် ဂျယတ်စေန မင်းသည် လဲကျနေ၏။ သူ၏ မိဖုရားများသည် အရပ်ရပ်မှ ဝိုင်းရံကာ အလွန်စိတ်ပျက်လက်ပျက်ဖြင့် အသံကျယ်ကျယ် ငိုကြွေးနေကြ၏»။
Verse 8
आसामायतलनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन । मन:श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे,श्रीकृष्ण! मधुर स्वरवाली इन विशाललोचना रानियोंका मन और कानोंको मोह लेनेवाला आर्तनाद मेरे मनको मूर्च्छित-सा किये देता है
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို ဇနာရ္ဒန၊ မျက်လုံးကျယ်၍ အသံချိုသော မိဖုရားတို့၏ ငိုကြွေးသံသည် စိတ်နှင့် နားကိုပင် ဆွဲယူသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး၊ ငါ့စိတ်ကိုပင် မောဟဖြစ်စေသလို ထင်ရ၏»။
Verse 9
प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्य: शोककर्शिता: । स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्य: शेरते भुवि
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «မဂဓပြည်မှ မိန်းမတို့သည် အဝတ်အစားနှင့် အလှဆင်ပစ္စည်းများ ပျက်ပြားရှုပ်ထွေးလျက်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်စိတ်ကို ချွတ်ယွင်းစေသကဲ့သို့ ငိုကြွေးနေကြ၏။ ကောင်းကောင်းခင်းထားသော အိပ်ရာများနှင့် သင့်တော်သော ခုံအိပ်များပေါ်တွင် အိပ်စက်လေ့ရှိသူတို့သည် ယခုမူ မြေပြင်ပေါ်၌ လဲလျောင်းနေကြ၏»။
Verse 10
कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहदूबलम् । भर्तरें परिवार्यता: पृथक् प्ररुदिता: स्त्रिय:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ကိုသလတို့၏ အရှင်၊ မင်းသား ဘృဟဒူဗလ ကို မိန်းမတို့သည် ခင်ပွန်းကို ဝိုင်းရံကာ၊ တစ်ယောက်ချင်းစီ မိမိ၏ ဝမ်းနည်းခြင်းအလိုက် ခွဲခွာ၍ ငိုကြွေးကြ၏»။
Verse 11
अपने पति कोसलनरेश राजकुमार बृहदबलको भी चारों ओरसे घेरकर उनकी रानियाँ अलग-अलग रो रही हैं ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်– ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှုကြောင့် မိဖုရားများသည် သူ့ကို ဝိုင်းရံကာ၊ ကာရ္ဏိ၏ လက်မောင်းအင်အားဖြင့် ထိုးဝင်နေသော မြားများကို ကိုယ်အင်္ဂါများမှ ထပ်ခါထပ်ခါ ဆွဲထုတ်ကြသော်လည်း၊ အကြိမ်ကြိမ် မူးလဲသွားကြ၏။
Verse 12
आसां सर्वानिवद्यानामातपेन परिश्रमात् | प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव,माधव! इन सर्वांगसुन्दरी राजमहिलाओंके सुन्दर मुख धूप और परिश्रमके कारण मुरझाये हुए कमलोंके समान प्रतीत होते हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်– “အို မာဓဝ၊ အပြစ်ကင်းစင်လှသော ဤမင်းသမီးတို့၏ မျက်နှာများသည် နေရောင်အပူနှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကြောင့် ညှိုးနွမ်းကျသွားသော ကြာပန်းများကဲ့သို့ ထင်ရ၏။”
Verse 13
द्रोणेन निहता: शूरा: शेरते रुचिराज्भदा: । धृष्टद्युम्नसुता: सर्वे शिशवो हेममालिन:
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်– ဒ్రೋဏာ၏ လက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခံရသော ဓೃಷ್ಟဒျုမ್ನ၏ လူငယ်သူရဲကောင်းသားများသည် သေခြင်းထဲ၌ ထိုနေရာ၌ လဲလျောင်းနေကြ၏—လက်မောင်းအလှဆင် (အင်္ဂဒ) များနှင့် လည်ပင်း၌ ရွှေမော်လီများကို ဆင်ယင်ထားဆဲဖြစ်၏။
Verse 14
रथाग्न्यगारं चापार्चि:शरशक्तिगदेन्धनम् | द्रोणमासाद्य निर्दग्धा: शलभा इव पावकम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်– ရထားများဖြင့် တည်သော မီးခန်းကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်သော ဒြောဏာထံသို့ သူတို့ ရောက်သွားကြရာ၊ မီးလျှံသည် မြားများ၊ လှံများ၊ ဂဒာများသည် မီးစာကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး၊ မီးထဲသို့ ပိုးဖလံ ဝင်တိုးသကဲ့သို့ သူတို့လည်း လောင်ကျွမ်းပျက်စီးသွားကြ၏။
Verse 15
द्रोणाचार्य प्रचलित अग्निके समान थे, उनका रथ ही अग्निशाला था, धनुष ही उस अग्निकी लपट था, बाण, शक्ति और गदाएँ समिधाका काम दे रही थीं, धृष्टद्युम्नके पुत्र पतंगोंके समान उस द्रोणरूपी अग्निमें चलकर भस्म हो गये ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်သည်– “ထိုနည်းတူပင်၊ အင်္ဂဒအလှများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော သူရဲကောင်းတို့သည် ယခု သေဆုံးလဲလျောင်းနေကြ၏။ ကေကယ မင်းသား ညီအစ်ကို ငါးယောက်လုံးသည် စစ်မြေပြင်၌ ဒြောဏာကို တိုက်ရိုက် ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဆရာအာචာရျ၏ လက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခံရပြီး ယခု မလှုပ်မရှား လဲလျောင်းနေကြ၏။”
Verse 16
तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजरथव्रजा: । भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावका:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အပူတောက်တောက်ဖြစ်သော ရွှေဝတ်စုံကာကွယ်ရေးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်၍၊ ထန်းပင်အလံတံဆိပ်တင်ထားသော စစ်ရထားအစုအဝေးကြီးနှင့်အတူ ရွေ့လျားကြသည်။ သူတို့၏တောက်ပမှုကြောင့် မြေပြင်တစ်လျှောက်ကို မီးတောက်လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ထွန်းလင်းစေကြသည်»။
Verse 17
द्रोणेन द्रुपदं संख्ये पश्य माधव पातितम् | महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ကြည့်လော့၊ မာဓဝာ၊ စစ်ပွဲအလယ်၌ ဒရုဏက ဒရုပဒကို လှဲချလိုက်သည်—တောထဲတွင် အင်အားကြီးသော ခြင်္သေ့က ဆင်ကြီးတစ်ကောင်ကို လှဲသတ်သကဲ့သို့»။
Verse 18
माधव! देखो, युद्धस्थलमें ट्रोणाचार्यने जिन्हें मार गिराया था, वे राजा द्रुपद सो रहे हैं, मानो किसी वनमें विशाल सिंहके द्वारा कोई महान् गजराज मारा गया हो ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «မာဓဝာ၊ ကြည့်လော့—စစ်မြေပြင်ပေါ်တွင် ဒရုဏက လှဲချခဲ့သော ဒရုပဒမင်းသည် အိပ်နေသကဲ့သို့ တိတ်ဆိတ်လျက်ရှိသည်။ တောထဲတွင် ဆင်ဘုရင်ကြီးတစ်ပါးကို ခြင်္သေ့ကြီးက သတ်လှဲထားသကဲ့သို့ပင်။ ထို့ပြင် ကြာပန်းမျက်လုံးရှင်၊ ပာဉ္စာလာမင်း၏ သန့်ရှင်းသော အဖြူရောင် မင်းထီးသည် သူ့အပေါ်၌ ဆောင်းဦးလ၏ လမင်းကဲ့သို့ တောက်ပလျက်ရှိသည်»။
Verse 19
एतास्तु द्रुपदं वृद्ध स्नुषा भार्याश्व दुःखिता: । दग्ध्वा गच्छन्ति पाउचाल्यं राजानमपसव्यतः,इन बूढ़े पांचालराज ट्रपदको इनकी दुःखी रानियाँ और पुत्रवधुएँ चितामें जलाकर इनकी प्रदक्षिणा करके जा रही हैं
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဤဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော မိဖုရားများနှင့် သမီးမက်များသည် အိုမင်းသော ဒရုပဒမင်းကို မီးသင်္ဂြိုဟ်သို့ အပ်နှံပြီးနောက်၊ ပာဉ္စာလာမင်းကို ပြောင်းပြန်လှည့်၍ ဝိုင်းလည်ကာ ထွက်ခွာသွားကြသည်»။
Verse 20
धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुड़वमड़ना: | द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतस:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် စိတ်နှလုံးမတည်မငြိမ်ဖြစ်နေသော မိန်းမများသည် ဒရုဏ၏လက်ဖြင့် သတ်ခံရသော စီဒီတို့အနက် ထင်ရှားသည့် မဟာစိတ်ရှိသူ သူရဲကောင်း ဓೃဋ္ဌကೇတုကို နောက်ဆုံးအခမ်းအနား ပြုလုပ်ရန် သယ်ဆောင်သွားကြသည်။
Verse 21
द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन । महेष्वासो हतः शेते नद्या हत इव द्रुम:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ဆိုသည်– «အို မဓုသူဒန၊ စစ်ပွဲ၏အလွန်ပြင်းထန်သောအခိုက်၌ ဤမဟာမြားပစ်သူသည် ဒြောဏ၏ အာစတြကို ချေမှုန်းပြီးနောက် ယခု သေဆုံးလဲလျောင်းနေသည်—မြစ်ရေစီး၏အားကြောင့် လဲကျသွားသော သစ်ပင်ကဲ့သို့»။
Verse 22
एष चेदिपति: शूरो धृष्टकेतुर्महारथ: । शेते विनिहत:ः संख्ये हत्वा शत्रूनू सहस्रशः,यह चेदिराज शूरवीर महारथी धृष्टकेतु सहस्रों शत्रुओंको मारकर मारा गया और रणशय्यापर सदाके लिये सो गया
ဝိုင်သမ္ပာယနက ဆိုသည်– «ဤသူသည် စေဒီ၏ အရှင်၊ သတ္တိရှင် ဓೃဋ္ကေတု မဟာရထဖြစ်၏။ စစ်မြေပြင်၌ ရန်သူများကို ထောင်ချီသတ်ဖြတ်ပြီးနောက် သူကိုယ်တိုင်လည်း သတ်ဖြတ်ခံရကာ စစ်၏အိပ်ရာပေါ်တွင် အစဉ်အမြဲ လဲလျောင်းနေပြီ»။
Verse 23
वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्या: पर्युपासिता: । चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम्,हृषीकेश! सेना और बन्धुओंसहित मारे गये इस चेदिराजको पक्षी चोंच मार रहे हैं और उसकी स्त्रियाँ उसे चारों ओरसे घेरकर बैठी हैं
ဝိုင်သမ္ပာယနက ဆိုသည်– «ငှက်တို့က သူ့ကို ချွန်ဖြင့် ထိုးစားနေစဉ်၊ သူ၏ မယားများသည် ပတ်လည်ဝိုင်းထိုင်ကာ စောင့်ရှောက်နေကြသည်။ အို ဟೃṣīkēśa၊ စေဒီဘုရင်သည် တပ်ဖွဲ့နှင့် ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေတို့နှင့်အတူ သတ်ဖြတ်ခံရပြီး၊ သူ၏ မိန်းမများက ဝမ်းနည်းစွာ ကင်းစောင့်နေကြ၏»။
Verse 24
दाशार्हपुत्र॒जं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् | आरोप्याड्के रुदन्त्येताश्वेदिराजवराड़ना:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ဆိုသည်– «စေဒီဘုရင်၏ မြတ်နိုးဖွယ် မိန်းမများသည် ဒါရှာर्हတို့၏ သား၊ သတ္တိမှန်ကန်သော သူရဲကောင်းကို လဲလျောင်းနေရာမှ ချီတင်ကာ မိမိတို့၏ ပေါင်ပေါ်တင်၍ ငိုကြွေးကြ၏»။
Verse 25
दशाहईकुलकी कन्या (श्रुतश्रवा)-के पुत्र शिशुपालका यह सत्यपराक्रमी वीर पुत्र रणभूमिमें सो रहा है और इसे अंकमें लेकर ये चेदिराजकी सुन्दरी रानियाँ रो रही हैं ।।
ဝိုင်သမ္ပာယနက ဆိုသည်– «အို ဟൃṣīkēśa၊ ကြည့်လော့—ဤသူမ၏ သားသည် မျက်နှာလှပ၍ နားကပ်လှလှ ဝတ်ဆင်ထား၏။ စစ်ပွဲ၌ ဒြောဏက မြားများစွာဖြင့် ထိုးဖောက်ကာ သတ်ဖြတ်လိုက်ပြီ»။
Verse 26
हृषीकेश! देखो तो सही, इस धृष्टकेतुके सुन्दर मुख और मनोहर कुण्डलोंवाले पुत्रको द्रोणाचार्यने समरांगणमें अपने बाणोंद्वारा मारकर उसके अनेक टुकड़े कर डाले हैं ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဟေ ဟೃṣīကေśa၊ ကြည့်လော့—စစ်မြေပြင်၌ ဒ್ರೋဏာචာရ្យက ဓṛṣṭကေတု၏ သားကို မြှားများဖြင့် သတ်ပြီး၊ မျက်နှာလှပ၍ နားကပ်လှပသော ထိုသူ၏ ကိုယ်ကို အပိုင်းအစများစွာ ခွဲကွဲပြားပြား ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဟေ မဓုစူဒန၊ အမှန်ပင် ယနေ့တိုင် ထိုသူသည် ရန်သူတို့နှင့် တိုက်ခိုက်နေသော စစ်အလယ်၌ ရပ်တည်သည့် သူရဲကောင်းအဖကို မစွန့်ခွာခဲ့သေးပေ»။
Verse 27
मधुसूदन! रणभूमिमें स्थित होकर शत्रुओंके साथ जूझनेवाले अपने पिताका साथ इसने कभी नहीं छोड़ा था, आज युद्धके बाद भी वह पिताको नहीं छोड़ सका है ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဟေ မဓုစူဒန၊ စစ်မြေပြင်၌ ရပ်တည်၍ ရန်သူတို့နှင့် ထိုးစစ်ဆင်နေစဉ် သူသည် အဖထံမှ တစ်ခါမျှ မခွာခဲ့။ ယခု စစ်ပြီးသော်လည်း အဖကို မစွန့်ခွာနိုင်သေး။ ထိုနည်းတူပင်၊ ဟေ လက်မောင်းကြီးသောသူ၊ ငါ့သား၏ သား—ရန်သူသူရဲကောင်းတို့ကို သတ်ဖြတ်သူ လက္ခမဏ—သည်လည်း မိမိအဖ ဒုရ്യೋಧနကို လိုက်ပါသွားခဲ့သည်»။
Verse 28
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव । हिमान्ते पुप्पितो शालौ मरुता गलिताविव
«ဟေ မာဓဝ၊ ကြည့်လော့—အဝန္တီပြည်၏ မင်းသားသူရဲကောင်း နှစ်ဦးဖြစ်သော ဝိန္ဒနှင့် အနုဝိန္ဒတို့ လဲကျသေဆုံးနေကြသည်။ နွေရာသီ၌ လေပြင်းကြောင့် ပန်းပွင့်နေသော သာလပင် နှစ်ပင် ပြိုလဲသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 29
काज्चनाड्ुदवर्माणौ बाणखड््गधनुर्धरी । ऋषभप्रतिरूपाक्षौो शयानौ विमलखस्रजी
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ထိုသူရဲကောင်းနှစ်ဦးသည် ရွှေကာဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ထား၍ မြှား၊ ဓားနှင့် လေးကို ကိုင်ဆောင်ကြသည်။ နွားထီးကဲ့သို့ ကြီးမားသော မျက်လုံးများရှိပြီး သန့်ရှင်းသော ပန်းကုံးများကို ဆင်ယင်ကာ အိပ်ပျော်သကဲ့သို့ လဲလျောင်းနေကြသည်»။
Verse 30
अवध्या: पाण्डवा: कृष्ण सर्व एव त्वया सह । ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद् वैकर्तनात् कृपात्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဟေ ကృష్ణ၊ ပाण्डဝတို့အားလုံး—သင်နှင့်အတူ—သေမရနိုင်သူများကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ အကြောင်းမှာ သူတို့သည် ဒ್ರೋဏနှင့် ဘီष္မမှလည်းကောင်း၊ ရထားမောင်းသား၏ သား ကර්ဏ (ဝৈကর্তန) မှလည်းကောင်း၊ ကೃပမှလည်းကောင်း အသက်ရှင်လွတ်မြောက်ခဲ့ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 31
दुर्योधनाद् द्रोणसुतात् सैन्धवाच्च जयद्रथात् । सोमदत्ताद् विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मण:
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်— (ပဏ္ဍဝတို့သည် အသက်ရှင်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်မှာ) ဒုရ്യောဓန၊ ဒ్రోဏ၏သား (အရှ္ဝတ္ထာမာ)၊ စင်ဓုဘုရင် ဂျယဒြဿ၊ သောမဒတ္တ၊ ဝိကර්ဏ နှင့် သူရဲကောင်း ကෘတဝර්မန်တို့၏ လက်မှ ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပါယ်မှာ—ကృష్ణ၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုကြောင့် ပဏ္ဍဝတို့သည် ‘မထိုးဖောက်နိုင်သူ’ ဖြစ်လာကာ ကೌရဝ၏ ထိပ်တန်းသူရဲကောင်းများ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကိုပါ ကျော်လွှားအသက်ရှင်ခဲ့ကြသည်ဟူ၍ စစ်၏ ရက်စက်မှုနှင့် မဟာပျက်စီးမှုအတွင်း တရားသဘောနှင့် ဘုရားသဘောညွှန်ကြားမှု၏ အလေးချိန်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 32
ये हन्यु: शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभा: । त इमे निहता: संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်— “လက်နက်၏ အရှိန်အဟုန်တစ်ခုတည်းဖြင့် နတ်တို့ကိုပင် သတ်နိုင်မည့် နွားထီးကဲ့သို့သော လူသူရဲကောင်းများ—ထိုသူရဲကောင်းများပင် ယခု စစ်မြေပြင်၌ လဲကျသေဆုံးနေကြသည်။ ကာလ၏ ပြောင်းလဲမှုကို ကြည့်လော့။”
Verse 33
नातिभारो<स्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्नन । यदिमे निहता: शूरा: क्षत्रियै: क्षत्रियर्षभा:
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်— “အို မာဓဝ၊ ကံကြမ္မာအတွက် အလွန်အကျွံသော ဝန်မရှိသည်မှာ သေချာသည်။ အကြောင်းမူကား က్షတ္တရိယတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့သော သူရဲကောင်းများကို က్షတ္တရိယတို့ပင် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။”
Verse 34
माधव! निश्चय ही दैवके लिये कोई भी कार्य अधिक कठिन नहीं है; क्योंकि उसने क्षत्रियोंद्वारा ही इन शूरवीर क्षत्रियशिरोमणियोंका संहार कर डाला है ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်— “အို ကృష్ణ၊ အရှိန်ပြင်း၍ သတ္တိရှိသော ငါ့သားတို့သည် ထိုနေ့တည်းက သတ်ဖြတ်ခံရသည်—သင်၏ ရည်ရွယ်ချက် မပြည့်စုံဘဲ အုပပလဗျသို့ ပြန်သွားသော အချိန်၌ပင်။ ဖြစ်ရပ်စဉ်သည် ကံကြမ္မာ၏ မလွဲမသွေမှုကို ပြသသည်—ကွက်တရိယတို့၏ လက်ဖြင့်ပင် ထိပ်တန်းစစ်သူရဲများကို ဖျက်ဆီးစေသည်။”
Verse 35
शान्तनोश्रैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च । तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति,मुझे तो शान्तनुनन्दन भीष्म तथा ज्ञानी विदुरने उसी दिन कह दिया था “कि अब तुम अपने पुत्रोंपर स्नेह न करो”
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်— “ထိုနေ့တည်းကပင် သာန္တနု၏သား ဘီရှ္မနှင့် ပညာရှိ ဝိဒုရတို့က ငါ့အား တိတိကျကျ ပြောခဲ့သည်—‘သင်၏ ကိုယ်ပိုင်သားတို့အပေါ် အလွန်အမင်း မေတ္တာကပ်မထားနှင့်’ ဟု။”
Verse 36
कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर । वह कहती है--'प्राणनाथ! सुन्दर हथेली और अंगुलियोंसे युक्त तथा परिघके समान मोटी ये वे ही दोनों भुजाएँ हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို လူတို့၏အရှင်၊ သင်မရှိတော့သဖြင့် ငါသည် ယခု ဘယ်လမ်းကို လိုက်ရမည်နည်း၊ ဘယ်အရာကို အားကိုးရမည်နည်း။ သူတို့၏ ထိုမြင်ကွင်းသည် မုသာဖြစ်နိုင်ခြင်းမရှိ။ ထို့ကြောင့် မကြာမီအတွင်း ငါ၏သားတို့အားလုံးသည် စစ်မီးတွင် လောင်ကျွမ်း၍ ပြာဖြစ်သွားကြ၏၊ အို ဇနာရ္ဒန!»
Verse 37
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा न्यपतद् भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता । दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सूज्य भारत
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤသို့ ပြောပြီးနောက် ဂန္ဓာရီသည် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မူးမေ့လဲကျကာ မြေပေါ်သို့ ပြိုလဲသွား၏။ အို ဘာရတ၊ ဒုက္ခက သူမ၏ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စွမ်းကို ချိုးဖျက်သွားပြီး စိတ်တည်ငြိမ်မှုအားလုံးကို လွှတ်ချလိုက်ရ၏»။
Verse 38
ततः कोपपरीताज्जी पुत्रशोकपरिप्लुता । जगाम शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया
ထို့နောက် ဂန္ဓာရီသည် ဒေါသက လွှမ်းမိုးလာပြီး သားပျောက်သည့် ဝမ်းနည်းခြင်းတွင် နစ်မြုပ်သွား၏။ အာရုံအင်္ဂါတို့လည်း တုန်လှုပ်ကာ မငြိမ်မသက်ဖြစ်လာသည်။ ထိုအခါ သူမသည် အပြစ်အားလုံးကို ရှော်ရီ—ကృష్ణ—၏ ခေါင်းပေါ်သို့သာ တင်လိုက်၏။
Verse 39
गान्धायुवाच पाण्डवा धार्रराष्ट्राश्न दग्धा: कृष्ण परस्परम् । उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन
ဂန္ဓာရီက ပြောသည်– «အို ကృష్ణ၊ အို ဇနာရ္ဒန၊ ပाण्डဝတို့နှင့် ဓೃತရာရှ္ဋ္ရ၏ သားတို့သည် အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်ကာ ပြာဖြစ်သွားကြပြီ။ သူတို့ ပျက်စီးသွားသည်ကို မြင်နေရသော်လည်း သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ဂရုမစိုက်ဘဲ လျစ်လျူရှုခဲ့သနည်း?»
Verse 40
शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले । उभयत्र समर्थन श्रुतवाक्येन चैव ह
«အို လက်မောင်းကြီး မဓုသူဒန၊ သင်သည် အင်အားကြီးမားသူ ဖြစ်၏။ အမှုထမ်းနှင့် စစ်သည်များ များစွာရှိ၏။ ကြီးမားသော အင်အားပေါ်တွင် တည်ရှိ၏။ နှစ်ဖက်စလုံးကို သင်၏ အကြံဉာဏ်ကို လက်ခံစေနိုင်သော စွမ်းအားလည်း ရှိ၏။ သင်သည် ဝေဒ၊ သာသ္တရနှင့် ပညာရှိတို့၏ စကားကို ကြားနာ၍ နားလည်သူလည်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ရှိသော်လည်း သင်သည် ကုရုဝంశ ပျက်စီးခြင်းကို ကိုယ်တိုင်ဆန္ဒဖြင့် မတားဆီးဘဲ လျစ်လျူရှုခဲ့ပြီး၊ ဤမင်းဆက်ကို ပျက်စီးစေမည်ဟု သိလျက်နှင့် ခွင့်ပြုခဲ့၏။ ဤသည် သင့်အတွက် အပြစ်ကြီးတစ်ရပ် ဖြစ်သဖြင့် ထိုအကျိုးဆက်ကို ခံယူလော့»။
Verse 41
इच्छतोपेक्षितो नाश: कुरूणां मधुसूदन । यस्मात् त्वया महाबाहो फलं॑ तस्मादवाप्लुहि
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို မဓုသූဒန၊ အို လက်တံကြီးသောသူ—ကူရုတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို သင်က သိသိသာသာ မတားဆီးဘဲ လျစ်လျူရှု၍ ဖြစ်ခွင့်ပေးခဲ့သဖြင့် ထိုကံ၏ အကျိုးကို ယခု ခံယူလော့»။
Verse 42
पतिशुश्रूषया यन्मे तप: किंचिदुपार्जितम् | तेन त्वां दुरवापेन शप्स्ये चक्रगदाधर
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «စက်ရနှင့် ဂဒါကို ကိုင်ဆောင်သော ကေသဝ၊ ငါသည် ခင်ပွန်းကို သစ္စာရှိစွာ ပြုစုခြင်းမှ ရရှိခဲ့သော တပဿာအကျိုးအနည်းငယ်ရှိသမျှကို အခြေခံ၍—ရခဲလှသော ဓမ္မအာနုဘော်ဖြင့် သင့်အား ယခု ကျိန်စာတင်၏»။
Verse 43
यस्मात् परस्परं घ्नन्तो ज्ञातय: कुरुपाण्डवा: | उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन् वधिष्यसि
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ဂోవိန္ဒ၊ ကူရုနှင့် ပாண்டဝ ဆွေမျိုးများသည် အချင်းချင်း သတ်ဖြတ်နေစဉ် သင်က မတားဆီးဘဲ လျစ်လျူရှုခဲ့သဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် သင်သည် ကိုယ့်ဆွေမျိုးကို ကိုယ်တိုင်ပင် ဖျက်ဆီးရလိမ့်မည်ဟု ဆိုကြ၏»။
Verse 44
त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन । हतज्ञातिहतामात्यो हतपुत्रो वनेचर:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို မဓုသූဒန၊ သုံးဆယ့်ခြောက်နှစ်မြောက်နှစ် ရောက်လာသောအခါ သင့်ဆွေမျိုးများ သတ်ဖြတ်ခံရမည်၊ သင့်အမတ်များ ပျက်စီးမည်၊ သင့်သားလည်း သေမည်။ ထို့နောက် လူတို့မသိမမြင်အောင် ဖုံးကွယ်လျက် အားကိုးရာမဲ့သူကဲ့သို့ တောထဲတွင် လှည့်လည်ရမည်၊ ထို့ပြင် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချရသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးရမည်»။
Verse 45
अनाथवददविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षित: । कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «လူတို့အကြား မသိမမြင်၊ မထင်ရှားဘဲ အားကိုးရာမဲ့သူကဲ့သို့ သင် လှည့်လည်ရမည်။ အို မဓုသූဒန၊ သင်သည် အရှက်ရဖွယ် နည်းလမ်းဖြင့် အဆုံးသတ်ရမည်။ သုံးဆယ့်ခြောက်နှစ်မြောက်နှစ် ရောက်လာသောအခါ သင့်ဆွေမျိုး၊ သင့်အမတ်၊ သင့်သားများသည် အချင်းချင်း ပြန်လှန်တိုက်ခိုက်၍ ပျက်စီးကြမည်။ ထို့နောက် လူတို့မသိမမြင်အောင် ဖုံးကွယ်လျက် မိဘမဲ့ကဲ့သို့ တောထဲတွင် လှည့်လည်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချရသော လမ်းကြောင်းဖြင့် သေဆုံးရမည်»။
Verse 46
तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवा: । स्त्रिय: परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रिय:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက မိန့်ကြားသည်– «သင်၏ ကိုယ်ပိုင် မျိုးရိုးအတွင်း၌လည်း ထိုနည်းတူပင်၊ သားများဆုံးရှုံး၍ ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေတို့ သတ်ဖြတ်ခံရသော မိန်းမတို့သည် ဤဘာရတ မျိုးတော်၏ မိန်းမတို့ကဲ့သို့ပင် မိမိတို့ ချစ်ခင်သူတို့၏ အလောင်းပေါ်သို့ လဲကျကာ ပြိုလဲကြလိမ့်မည်»။
Verse 47
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा वचन घोरं वासुदेवो महामना: । उवाच देवीं गान्धारीमीषदशभ्युत्स्मयन्निव
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထိုကြောက်မက်ဖွယ် စကားကို ကြားပြီးနောက် စိတ်ဓာတ်ကြီးမားသော ဝာစုဒေဝ (ကృష్ణ) သည် မိဖုရား ဂန္ဓာရီအား အနည်းငယ် ထိန်းသိမ်းထားသကဲ့သို့သော အပြုံးသေးသေးဖြင့် မိန့်ဆိုလေ၏»။
Verse 48
जाने5हमेतदप्येवं चीर्ण चरसि क्षत्रिये | दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशय:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက မိန့်ကြားသည်– «ဤအရာကိုလည်း ငါသိ၏—အမှန်ပင် ထိုသို့ ဖြစ်လာမည်။ အို က္ရှတ္တရိယ မိန်းမ၊ သင်သည် ပြီးစီးပြီးသား အမှု၏ အကျိုးကိုသာ ဆောင်ရွက်နေခြင်းဖြစ်သည်။ သံသယမရှိ—ကံကြမ္မာ၏ အင်အားတည်းဖြင့်ပင် ဝೃෂ္ဏိ မျိုးနွယ်သည် ပျက်စီးလိမ့်မည်»။
Verse 49
संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद् विद्यते शुभे | अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवै:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမ၊ ဝೃෂ္ဏိ တပ်စုကို ဖျက်ဆီးမည့်သူဟု ငါ့အပြင် အခြားသူ မရှိ။ သူတို့ကို အခြားလူတို့က မသတ်နိုင်—ဘုရားများကလည်း မသတ်နိုင်၊ ဒာနဝများကလည်း မသတ်နိုင်»။
Verse 50
इत्युक्तवति दाशार्हें पाण्डवास्त्रस्तचेतस: । बभूवुर्भुशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते,श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर पाण्डव मन-ही-मन भयभीत हो उठे। उन्हें बड़ा उद्वेग हुआ। वे सब-के-सब अपने जीवनसे निराश हो गये
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက မိန့်ကြားသည်– «ဒါရှာर्ह (သီရိ ကృష్ణ) ထိုသို့ မိန့်ဆိုပြီးနောက် ပाण्डဝတို့သည် စိတ်အတွင်း၌ ကြောက်ရွံ့သွားကြ၏။ အလွန်တုန်လှုပ်၍ စိတ်ပူပန်ကြကာ၊ အားလုံးပင် မိမိတို့ အသက်ရှင်ရေးအပေါ်တောင် မျှော်လင့်ချက်ကင်းမဲ့သွားကြ၏»။
Verse 493
परस्परकृतं नाशमतः: प्राप्स्यन्ति यादवा: । 'शुभे! वृष्णिकुलका संहार करनेवाला मेरे सिवा दूसरा कोई नहीं है। यादव दूसरे मनुष्यों तथा देवताओं और दानवोंके लिये भी अवध्य हैं; अत: आपसमें ही लड़कर नष्ट होंगे!
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– «ထို့ကြောင့် ယာဒဝတို့သည် အချင်းချင်းပြုလုပ်သော အမှုအရာများကြောင့်ပင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြလိမ့်မည်—အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့်ပင် ဆုံးရှုံးကြလိမ့်မည်»။
Frequently Asked Questions
Whether a capable mediator bears moral responsibility for non-intervention when foreseeing large-scale harm—especially when both sides are kin-linked and escalation is preventable through counsel or constraint.
The chapter juxtaposes human accountability with structural inevitability: ethical critique of preventable failure is voiced, while Kṛṣṇa’s reply frames certain outcomes as arising from internal causal chains that external force cannot indefinitely override.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative uses Vaiśaṃpāyana’s framing and the Pāṇḍavas’ reaction to signal interpretive weight: the curse functions as a moral index, linking comprehension of grief and responsibility to the epic’s broader inquiry into order, consequence, and impermanence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.