Shloka 34
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
अमात्यरक्षा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् | चारश्न विविधोपाय: प्रणिधेय: पृथग्विध:
amātya-rakṣā praṇidhī rāja-putrasya lakṣaṇam | cāraś ca vividha-upāyaḥ praṇidheyaḥ pṛthag-vidhaḥ ||
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၌ မန္တ្រីများကို သေချာစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည် (ရန်သူတို့က မဖောက်ခွဲ မလှည့်ဖြားနိုင်စေရန်)။ ယုံကြည်ရသော ပရဏိဓိ—သံတမန်/အေးဂျင့်များကို အသုံးချရမည်။ ထိုပြင် သင့်တော်သော မင်းသား၏ လက္ခဏာများကို သိရမည်။ ထို့နောက် လျှို့ဝှက်သူလျှိုများကို နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် လှုပ်ရှားစေ၍ နေရာအလိုက် အမျိုးအစားမတူသော လျှို့ဝှက်အေးဂျင့်များကို ခန့်အပ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံရေး၏ လက်တွေ့နည်းလမ်းငါးပါး—သမ (ညှိနှိုင်းသဘောတူခြင်း), ဒါန (လက်ဆောင်ပေးခြင်း), ဘေဒ (ခွဲခြားကွဲပြားစေခြင်း), ဒဏ္ဍ (အပြစ်ပေး/အင်အားသုံးခြင်း), နှင့် ဥပေက္ခာ (မသက်ဆိုင်သကဲ့သို့ထား၍ မဝင်ရောက်ခြင်း) တို့ကို ပြည့်စုံစွာ သင်ကြားထားသည်»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s stability depends on disciplined governance: protect ministers from enemy influence, deploy reliable envoys/operatives, recognize the qualities of a capable prince, and maintain a well-structured intelligence network. Policy should be applied through the five classical means—conciliation, inducement, division, punishment, and strategic non-engagement—according to context.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on practical kingship. Here he summarizes key topics of political science: ministerial security, appointment of agents and spies, criteria for a prince, and the systematic use of the five upāyas in administration and diplomacy.