Shloka 104
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जैसे प्रत्यक्ष दर्शनमें ये तीन हेतु हैं, उसी प्रकार अन्यान्य ज्ञान और ज्ञेयमें भी तीन-तीन हेतु जानने चाहिये। ज्ञान और ज्ञातव्य विषयोंके बीचमें किसी ज्ञानेन्द्रियके अतिरिक्त मन नामक एक दूसरा गुण भी रहता है, जिससे यह जीवात्मा किसी विषयमें भले-बुरेका निश्चय करनेके लिये विचार करता है ।।
yathā pratyakṣa-darśane ime trayo hetavaḥ, tathā anyeṣv api jñāna-jñeyayoḥ trīn trīn hetūn vijānīyāt. jñāna-jñātavya-viṣayayoḥ madhye indriyebhyaḥ pṛthag manaḥ nāma dvitīyo guṇaḥ api tiṣṭhati, yena ayam jīvātmā viṣayeṣu śubha-aśubha-viniścayārthaṃ vicārayati. dvādaśas tv aparaḥ tatra buddhiḥ nāma guṇaḥ smṛtaḥ, yena saṃśaya-pūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati.
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့သိမြင်မှုသည် အကြောင်းရင်း သုံးပါးကို အားထားသကဲ့သို့၊ အခြားသော သိမြင်နည်းလမ်းများနှင့် သိရမည့်အရာများ၌လည်း တစ်ခုချင်းစီအတွက် အကြောင်းရင်း သုံးပါးရှိကြောင်း သိထားရမည်။ အသိပညာနှင့် ၎င်း၏ အရာဝတ္ထုအကြားတွင် အာရုံအင်္ဂါများအပြင် ‘စိတ်’ ဟု ခေါ်သော အခြားအချက်တစ်ရပ်လည်း ရှိသည်။ ထိုစိတ်ကြောင့်ပင် ဇီဝအတ္တသည် အကြောင်းအရာတစ်ခု၌ ကောင်းမကောင်းကို ဆုံးဖြတ်ရန် စဉ်းစားသုံးသပ်သည်။ ထို့ပြင် ‘ဗုဒ္ဓိ’ (buddhi) ဟု မှတ်သားထားသော တစ်ဆယ့်နှစ်မြောက် အချက်တစ်ရပ်လည်း ရှိပြီး၊ နားလည်ရမည့်အရာတစ်ခုအပေါ် သံသယ ပေါ်လာသောအခါ ထိုဗုဒ္ဓိကြောင့် လူသည် တိကျသော ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်နိုင်သည်»။
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Cognition is explained through distinct inner faculties: the mind (manas) deliberates about an object—especially regarding good and bad—while the intellect (buddhi) resolves doubt and reaches a firm determination. This analysis extends the idea that knowledge depends on multiple causal factors, not merely the senses.
In Shanti Parva’s instructional discourse, Bhishma continues a philosophical explanation to Yudhishthira, classifying the components involved in knowing. He distinguishes the roles of the senses, mind, and intellect as part of a broader enumeration of factors (guṇas/tattvas) used to understand ethical judgment and certainty.