Shloka 12
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
व्यास उवाच ईश्वरो वा भवेत् कर्ता पुरुषो वापि भारत । हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्
vyāsa uvāca | īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata | haṭho vā vartate loke karmajāṃ vā phalaṃ smṛtam ||
ဗျာသက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ ဤလောက၌ လုပ်ရပ်တစ်ရပ်၏ ကတ္တားကို လေးမျိုးဖြင့် သဘောပေါက်နိုင်သည်။ (၁) အရှင်ဘုရားသည် ကတ္တားဖြစ်နိုင်သည်၊ (၂) လူပုဂ္ဂိုလ်သည် ကတ္တားဖြစ်နိုင်သည်၊ (၃) မစဉ်းစားဘဲ တင်းမာစွာ တိုးတက်သည့် အကြမ်းခံစိတ် (ဟဋ္ဌ) က လှုပ်ရှားစေနိုင်သည်၊ သို့မဟုတ် (၄) အကျိုးသည် ကိုယ့်ကံမှ ပေါက်ဖွားသည်ဟု မှတ်ယူရသည်။ ထို့ကြောင့် လူတို့ သတ်ခံရသောအခါ တာဝန်ကို ဘုရား၏ စီမံခန့်ခွဲမှု၊ လူ၏ ရွေးချယ်မှု၊ မဆင်ခြင်သော တင်းမာမှု၊ နှင့် အတိတ်ကံ၏ ရင့်မှည့်မှုတို့အကြား ချိန်ဆနိုင်သည်»။
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames moral causality as a fourfold inquiry: divine governance (īśvara), human agency (puruṣa), impulsive obstinacy (haṭha), and karmic fruition (karmajā phala). The verse invites careful ethical analysis rather than a single, simplistic attribution of blame.
In Śānti Parva’s reflective discourse after the war, Vyāsa addresses a Bharata prince and sets up possible explanations for responsibility in acts like killing—preparing the ground for a deeper discussion on dharma, culpability, and the workings of karma.