Shloka 19
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
sādhāraṇā manuṣyā imeṣāṃ sahavāsa-nivāsau kadācit yathāvat na vijānanti | ye tu tayor ubhayor svarūpam anyathā jānanti—prakṛtiṃ puruṣaṃ ca parasparaṃ bhinnaṃ na jānanti—teṣāṃ dṛṣṭiḥ samyak na bhavati | te niyataṃ punaḥ punaḥ ghora-narakeṣu patanti || sāṅkhya-darśanam etat te pari-saṅkhyānam uttamam | evaṃ hi pari-saṅkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ||
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– သာမန်လူတို့သည် ဤနှစ်ပါး—ပရကృతိ (Prakṛti) နှင့် ပုရုෂ (Puruṣa)—၏ ပေါင်းသင်းနေထိုင်မှုနှင့် အတူနေအိမ်တည်မှု၏ အမှန်သဘောကို မှန်ကန်စွာ မခွဲခြားနိုင်ကြ။ ပရကృతိနှင့် ပုရုෂကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားသည့်အဖြစ် မသိဘဲ အမှန်တရားကို မှားယွင်းယူဆသူတို့၏ မြင်ကွင်းသည် မမှန်ကန်; ထိုသူတို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ် နရကများသို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ကျရောက်ကြမည်။ ဤသည်ကား သင်တို့အား ငါရှင်းပြသော သာင်ခယ (Sāṅkhya) သင်ကြားချက်—အမြင့်ဆုံးသော ခွဲခြမ်းတွက်ချက်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ခွဲခြမ်းသိမြင်ခြင်းအားဖြင့် သာင်ခယပညာရှင်တို့သည် ကైవလျ (kaivalya) ဟူသော ပြည့်စုံသော လွတ်မြောက်မှုကို ရရှိကြ၏။
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Right knowledge requires discriminating Prakṛti (nature/matter) from Puruṣa (conscious witness). Confusing them is a philosophical error that leads to repeated suffering, while correct analytical discernment (Sāṅkhya parisaṅkhyāna) culminates in kaivalya—liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is expounding Sāṅkhya-style analysis to his listener(s), warning against mistaken metaphysical identification and presenting discriminative knowledge as the path to freedom.