Shloka 12
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
शास्त्रज्ञाननिपुण विद्वान् कहते हैं कि मन अध्यात्म है, मन्तव्य अधिभूत है और चन्द्रमा अधिदेवता हैं ।।
ahaṅkārikam adhyātmam āhus tattvanidarśinaḥ | abhimāno 'dhibhūtaṃ tu rudraś cātrādhidaivatam ||
ယာဇ္ဉဝလ္က्यက ပြောသည်– «အမှန်တရားကို မြင်သိသူတို့က အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) — ‘ငါ’ ဟူသော အတ္တသဘော — သည် အဓျာတ္မ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ အဘိမာန (abhimāna) — ကိုယ်ကို အတင်းအကျပ် သတ်မှတ်အတည်ပြုခြင်း — သည် အဓိဘူတ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ရုဒ္ရ (Rudra) သည် ဤနေရာ၌ အဓိဒဲဝတ — အုပ်စိုးသည့် နတ်ဘုရားသဘော — ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အတွင်းက သိမြင်သူ၊ အပြင်ဘက် အရာဝတ္ထုတို့၏ နယ်ပယ်၊ နှစ်ဖက်လုံးကို ချိတ်ဆက်အလင်းပေး၍ အုပ်စိုးသည့် ဒေဝသဘောကို ခွဲခြားနားလည်ကာ အတွေ့အကြုံကို သိမြင်ရမည်»။
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse maps experience into a threefold framework: the inner subjective factor (adhyātma) identified here with ego-sense (ahaṅkāra), the objective field (adhibhūta) identified with self-appropriating identification (abhimāna) as it operates toward things, and the presiding divine principle (adhidaivata) identified with Rudra. The ethical implication is discernment: by separating inner ‘I’-making from outer objects and recognizing a higher governing order, one reduces confusion and attachment.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is presenting a doctrinal classification used to interpret mind, self-sense, and their cosmic correspondences. The teaching is not a battle episode but a contemplative exposition aimed at stabilizing understanding and conduct after the war, guiding the listener toward clarity about self and reality.