Shloka 17
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काषठवत् । तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिण:
na cābhimanyate kiṃcin na ca budhyati kāṣṭhavat | tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ ||
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «လူတစ်ဦးသည် မည်သည့်အရာကိုမျှ “ငါ့ဟာ” ဟု မအပိုင်မယူ၊ သတိသိမြင်မှုတောင် မထင်ရှားတော့ဘဲ—သစ်တုံးကဲ့သို့ တည်နေသောအခါ—ပညာရှိတို့က ထိုသူသည် မိမိ၏ မူလသဘာဝသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိကာ ယောဂ၌ အမှန်တကယ် ချိတ်ဆက်တည်မြဲသူဟု ကြေညာကြသည်။ ဤအခြေအနေတွင် စိတ်သည် အလိုဆန္ဒ သို့မဟုတ် စိတ်ကူးတည်ဆောက်မှု မထူထောင်၊ အင်္ဒြိယတို့လည်း အပြင်သို့ မပြေးထွက်; သင်ခန်းစာသည် ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်နှင့် အတ္တကို လွတ်ကင်းသော သီလပိုင်းဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှုကို ညွှန်ပြပြီး၊ အတွင်းတည်ငြိမ်မှုက တုံ့ပြန်ကပ်လှမ်းမှုကို အစားထိုးသည်»။
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse defines a hallmark of yogic integration: the cessation of possessive identification (abhimāna) and reactive cognition, so that one abides in one’s own nature (prakṛti) without mental constructions. Ethically, it points to freedom from ‘mine-ness’ and ego-driven grasping, which stabilizes conduct and reduces harm.
Vasiṣṭha is instructing about inner realization and the yogic condition. He describes a state where the senses and mind no longer project outward and the person remains unmoved—‘like wood’—not as dullness, but as non-reactive steadiness that the wise recognize as true yoga and return to one’s pure nature.