Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।।
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
ဝသိဋ္ဌက ဆိုသည်— «‘တတ္တဝ’ နှင့် ‘မ-တတ္တဝ’ (non-tattva) ကို သီးခြားသိမြင်ရန် ဤအရာသည် ထင်ရှားသော လက္ခဏာဖြစ်သည်။ ပညာရှိအချို့က နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အခြေခံသဘောတရားစုကိုပင် ‘တတ္တဝ’ ဟု ဆိုကြသည်။ အခြားပညာရှိတို့ကတော့ အသိမရှိသော နှစ်ဆယ့်လေးပါးကို ‘တတ္တဝ’ ဟု ခေါ်ပြီး၊ နှစ်ဆယ့်ငါးမြောက်—အသိဉာဏ်ရှိသော အမြင့်ဆုံး အတ္တမန် (Supreme Self) ကို ‘မ-တတ္တဝ’ ဟု သတ်မှတ်ကြသည်၊ အကြောင်းမူကား ၎င်းသည် ပျက်စီးပြောင်းလဲသော အမျိုးအစားများကို ကျော်လွန်၍ ကွဲပြားနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်တည်းတည်းဖြစ်မှုကို သိမြင်ခြင်းသည် ဉာဏ်ပညာဖြစ်၍၊ မျိုးစုံကွဲပြားမှုကို အဆုံးစွန်အဖြစ် ထင်မြင်ခြင်းသည် အဝိဇ္ဇာဖြစ်သည်။ လူတစ်ဦးသည် ထိုနှစ်ဆယ့်ငါးမြောက် သဘောတရား၌ တည်နေသောအခါ၊ သူ၏ အခြေအနေကို အလွန်ကောင်းမြတ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ သူ၏ အပြုအမူကိုလည်း မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆကြသည်»။
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.