Shloka 24
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
भूतसर्गमहड्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्
bhūtasargamahaṅkārāt tṛtīyaṁ viddhi pārthiva | ahaṅkāreṣu sarveṣu caturthaṁ viddhi vaikṛtam, pṛthvīnatha ||
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ အဟင်္ကာရ ( ‘ငါ’ ဟူသော အတ္တသဘော) မှ ပေါ်ထွန်းလာသော ဖန်ဆင်းခြင်းကို တတိယစೃષ્ટိဟု သိလော့။ ထိုမှ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဗူတများ (သိမ်မွေ့ဓာတ်များ) ၏ ထွက်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် စတုတ္ထဖန်ဆင်းခြင်းကို “ဝೈကృత” ဟု ခေါ်ကြသည်ကို သိလော့—စတ္တဝိက၊ ရာဇသ၊ တာမသ ဟူသော အဟင်္ကာရ အမျိုးမျိုးအားလုံးမှ ခွဲခြားထွက်ပေါ်လာသော ဖန်ဆင်းခြင်း ဖြစ်၏»။
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse maps creation in Sāṅkhya terms: from ahaṅkāra arises the emanation of subtle elements (a ‘third’ creation), and from the differentiated modes of ahaṅkāra—sāttvika, rājasa, and tāmasa—arises the ‘vaikṛta’ (derivative/modified) creation. The ethical thrust is that understanding the mind’s ego-principle as a cosmic process helps loosen personal identification and supports detachment and liberation.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha instructs a king on metaphysical doctrine. Here he classifies stages of creation, naming the third as the element-emanation from ahaṅkāra and the fourth as the vaikṛta creation produced through the three guṇa-conditioned forms of ahaṅkāra.