Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «စိတ် (manas) သည် ဂုဏ် ၆ ပါးဖြင့် လက္ခဏာပြုကြောင်း၊ အာကာသ (ākāśa) သည် ၅ ပါး၊ ဗုဒ္ဓိသည် ၄ ပါး၊ အမှောင်/အဝိဇ္ဇာ (tamas) သည် ၃ ပါးဖြင့် လက္ခဏာပြုကြောင်းကို နားလည်ပြီးနောက် ဤဂုဏ်များ၏ အဆင့်လိုက် ဖွဲ့စည်းပုံကို သိသူသည် အတွေ့အကြုံ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ထိုးထွင်းမြင်မှုကို ရရှိသည်။ ထိုသို့သော ခွဲခြားသိမြင်မှုသည် အာရုံဝတ္ထုတို့အပေါ် မကပ်မငြိစေဘဲ ထောက်ပံ့ကာ ရှာဖွေသူကို ရှုပ်ထွေးမှုကို ကျော်လွန်၍ မောက္ခသို့ ဦးတည်သော လမ်းပေါ်တွင် တည်ငြိမ်စေသည်»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.