Adhyaya 264
यज्ञेऽहिंसा-प्राधान्यम् (Primacy of Non-Harm in Sacrificial Ethics)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Instruction on Liberation) — Ahiṃsā and Yajña Discourse Unit
Yudhiṣṭhira asks how diverse sacrifices sharing a single aim can be properly integrated for dharma rather than for pleasure or mere reward. Bhīṣma answers by narrating a Nārada-cited precedent from Vidarbha: an austere uñchavṛtti brāhmaṇa undertakes a sacrifice sustained by minimal, ascetic resources. A deer appears and proposes that if the rite is defective (mantra/limb deficiency), the brāhmaṇa should cast the deer into the fire to secure heavenly attainment. The yajñapatnī refuses to harm a co-dweller and, distressed, enters the sacrificial fire/space, prompting further moral pressure. The deer then displays alluring visions of celestial rewards, encouraging instrumental harm. The narrative resolves by identifying the deer with Dharma, who tests and corrects the situation: violence disrupts tapas and is not intrinsically yajñiya (fit for sacrifice). The teaching culminates in the explicit principle that ahiṃsā constitutes the totality of dharma, and that हिंसा is not ‘well-composed’ within yajña; truth is affirmed as the ethic of the truth-speaking.
Chapter Arc: यज्ञ-वाट में राजा का प्रवेश—जहाँ ‘धर्म’ का घोष है, वहीं एक बैल की कटी गरदन और गौओं का करुण विलाप दिखता है; शुभाशीष ‘स्वस्ति गोभ्यः’ और प्रत्यक्ष हिंसा का विरोधाभास कथा को चीर देता है। → सभा में तर्क उठता है: क्या श्रद्धाहीन ‘पवित्र’ कर्म, श्रद्धालु पर अपवित्र कर्म से श्रेष्ठ है? फिर यज्ञ-हिंसा के समर्थन में दी जाने वाली व्याख्याएँ सामने आती हैं—और भीषण प्रश्न उभरता है कि धर्म की मर्यादा से भ्रष्ट, संशयात्मा और नास्तिक लोग हिंसा को कैसे ‘धर्म’ कहकर सजाते हैं। → युधिष्ठिर का तीखा, व्यावहारिक प्रश्न—जो अहिंसा से कभी न डिगे, वह शरीर-यात्रा कैसे चलाए? इसी पर भीष्म/उपदेशक-धारा निर्णायक रूप से कहती है: मनु का मत ‘सर्वकर्मस्वहिंसा’ है; कामकार से पशु-हिंसा करने वाले वेद-बाह्य हैं, और देव-पूजा का शुद्ध मार्ग पुष्प, पायस, भाव-शुद्धि जैसे अहिंसक अर्पणों से भी पूर्ण होता है। → हिंसा-समर्थन की ‘आशीर्वाद-भाषा’ (स्वस्ति गोभ्यः) को एक प्रकार की सांत्वना-रचना बताया जाता है—जब हिंसा चल पड़ी, तब उसके ऊपर कल्याण-वाक्य चढ़ा दिए गए। अध्याय निष्कर्ष देता है कि लोभ, मोह, मान और लोलुपता ही हिंसा-प्रवृत्ति का मूल है; शुद्धभाव और महात्म्य से किया गया अहिंसक यजन ही देव-तत्त्व को स्पर्श करता है।
Shlokas
Verse 1
न (७ - अतः श्रद्धाहीन पवित्रकी अपेक्षा पवित्रताहीन श्रद्धालुका ही अन्न ग्रहण करनेयोग्य है। इसी प्रकार कृपण वेदवेत्ता और दानी सूदखोरमेंसे दानी सूदखोरका ही अन्न श्रद्धापूत एवं ग्राह्म है। केवल सूदखोर और केवल कृपणका अन्न तो त्याज्य है ही। पज्चषष्टर्याधिकद्विशततमो< ध्याय: राजा विचख्नुके द्वारा अहिंसा-धर्मकी प्रशंसा भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रजानामनुकम्पार्थ गीत॑ राज्ञा विचखनुना,भीष्मजीने कहा--राजन्! प्राचीन कालमें राजा विचख्नुने समस्त प्राणियोंपर दया करनेके लिये जो उदगार प्रकट किया था, उस प्राचीन इतिहासका इस प्रसंगमें जानकार मनुष्य उदाहरण दिया करते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်—«ဤနေရာ၌လည်း လူတို့သည် ရှေးဟောင်းသမိုင်းတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြကြသည်။ အတိတ်ကာလတွင် ဘုရင် ဝိစခ္နု သည် မိမိပြည်သူတို့အပေါ် ကရုဏာကြောင့် ထုတ်ဖော်ခဲ့သော စကားများပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 2
छिन्नस्थूणं वृषं दृष्टवा विलापं च गवां भृशम् | गोग्रहे यज्ञवाटस्थ प्रेक्षमाण: स पार्थिव:,एक समय किसी यज्ञशालामें राजाने देखा कि एक बैलकी गरदन कटी हुई है और वहाँ बहुत-सी गौएँ आर्तनाद कर रही हैं। यज्ञशालाके प्रांगणमें कितनी ही गौएँ खड़ी हैं। यह सब देखकर राजा बोले--
တစ်ခါက ယဇ်ခန်းအတွင်း၌ ဘုရင်သည် လည်ပင်းဖြတ်ထားသော နွားထီးတစ်ကောင်ကို မြင်၍ နွားမများက အလွန်အမင်း ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယဇ်ခန်းဝင်းအတွင်း၌လည်း နွားမများ အများအပြား ရပ်နေကြ၏။ ထိုအရာအားလုံးကို မြင်ပြီးနောက် ဘုရင်က ဆိုလေသည်—
Verse 3
स्वस्ति गोभ्यो<स्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम् । हिंसायां हि प्रवृत्तायामाशीरेषा तु कल्पिता,“संसारमें समस्त गौओंका कल्याण हो।” जब हिंसा आरम्भ होने जा रही थी, उस समय उन्होंने गौओंके लिये यह शुभ कामना प्रकट की और उस हिंसाका निषेध करते हुए कहा --
«လောကအပေါင်းတို့၌ နွားတို့အတွက် ကောင်းကျိုးချမ်းသာ ဖြစ်ပါစေ» ဟု ဆိုပြီး ကြေညာလေ၏။ အကြမ်းဖက်မှု စတင်တော့မည့်အချိန်၌ နွားတို့၏ ကောင်းကျိုးကို ဆုတောင်းသည့် ဤမင်္ဂလာစကားကို ရည်ရွယ်၍ ချမှတ်ကာ၊ လာမည့် အန္တရာယ်ပြုမှုကို တားဆီး၍ ရှုတ်ချလေသည်။
Verse 4
अव्यवस्थितमयदिरविमूढैरनास्तिकैनरि: । संशयात्मभिरव्यक्तैहिंसा समनुवर्णिता,“जो धर्मकी मर्यादासे भ्रष्ट हो चुके हैं, मूर्ख हैं, नास्तिक हैं तथा जिन्हें आत्माके विषयमें संदेह है एवं जिनकी कहीं प्रसिद्धि नहीं है, ऐसे लोगोंने ही हिंसाका समर्थन किया है
ဓမ္မ၏ စည်းကမ်းမှ လွဲချော်ပြီး မိုက်မဲသူ၊ အနာသီက (မယုံကြည်သူ)၊ အတ္တအကြောင်း သံသယစိတ်ရှိသူ၊ အမည်မထင်ရှားသူတို့သာလျှင် အကြမ်းဖက်မှုကို ချီးမွမ်းထောက်ခံကြသည်။
Verse 5
सर्वकर्मस्वहिंसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । कामकाराद् विहिंसन्ति बहिर्वेद्यां पशून् नरा:,धर्मात्मा मनुने सम्पूर्ण कर्मोमें अहिंसाका ही प्रतिपादन किया है। मनुष्य अपनी ही इच्छासे यज्ञकी बाह्म॒वेदीपर पशुओंका बलिदान करते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဓမ္မရှိသော မနုက အလုပ်ကိစ္စနှင့် ပူဇော်ပွဲအမှုအရာ အားလုံးတွင် အဟിംသာ (အကြမ်းမဖက်ခြင်း) သည် လမ်းညွှန်သဘောတရားဟု ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် လူတို့သည် ကိုယ်ပိုင်လိုချင်မှုကြောင့် ယဇ်ပူဇော်ပွဲ၏ အပြင်ဘက် ဝေဒီပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်များကို သတ်ပူဇော်ကာ အကြမ်းဖက်မှုကို ပြုကြသည်»။
Verse 6
तस्मात् प्रमाणत: कार्यों धर्म: सूक्ष्मो विजानता । अहिंसा सर्वभूते भ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता,अतः विज्ञ पुरुषको उचित है कि वह वैदिक प्रमाणसे धर्मके सूक्ष्म स्वरूपका निर्णय करे। सम्पूर्ण भूतोंके लिये जिन धर्मोंका विधान किया गया है, उनमें अहिंसा ही सबसे बड़ी मानी गयी है
ထို့ကြောင့် အနုစိတ်သဘောကို နားလည်သိမြင်သော ပညာရှိသည် ပရမာဏ (အာဏာရှိသော သက်သေ၊ အထူးသဖြင့် ဝေဒသက်သေ) ကို အခြေခံ၍ ဓမ္မ၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော သဘောကို ဆုံးဖြတ်သင့်သည်။ သက်ရှိအပေါင်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်၍ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်ဓမ္မများအနက် အဟിംသာသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးဟု မှတ်ယူကြသည်။
Verse 7
उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृता: श्रुती: । आचार इत्यनाचार: कृपणा: फलहेतव:,उपवासपूर्वक कठोर नियमोंका पालन करे। वेदकी फलश्रुतियोंका परित्याग कर दे अर्थात् काम्य कर्मोंको छोड़ दे, सकाम कर्मोके आचरणको अनाचार समझकर उनमें प्रवृत्त न हो। कृपण (क्षुद्र) मनुष्य ही फलकी इच्छासे कर्म करते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အစာရှောင်ခြင်းကို ကျင့်သုံး၍ စည်းကမ်းတင်းကျပ်လာပြီးနောက် ဆုလာဘ်ကို ကတိပေးသော ဝေဒစာပိုဒ်များကို စွန့်လွှတ်ရမည်—ဆိုလိုသည်မှာ ဆန္ဒကြောင့် ပြုလုပ်သော ကာမယကရိယာများကို စွန့်ရမည်။ ထိုသို့သော အလုပ်များကို ‘အကျင့်ကောင်း’ ဟု ခေါ်ကာ မလုပ်နှင့်; အကျိုးအမြတ်အတွက် ပြုသောအရာသည် အမှန်တကယ် အနာချာရ (မသင့်လျော်သော အကျင့်) ဖြစ်သည်။ ရလဒ်ကို မက်မော၍ ကုသိုလ်ကံလုပ်သူတို့မှာ စိတ်သေးသိမ်သူများသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 8
यदि यज्ञांश्न वक्षांश्न यूपांश्नोद्दिश्य मानवा: । वृथा मांसं न खादन्ति नैष धर्म: प्रशस्थते,यदि कहें कि मनुष्य यूपनिर्माणके उद्देश्यसे जो वृक्ष काटते और यज्ञके उद्देश्यसे पशुबलि देकर जो मांस खाते हैं, वह व्यर्थ नहीं है। अपितु धर्म ही है तो यह ठीक नहीं; क्योंकि ऐसे धर्मकी कोई प्रशंसा नहीं करते
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «လူတို့က ယူပ (ယဇ်တိုင်) အတွက် သစ်ပင်များကို ခုတ်လှဲခြင်းနှင့် ယဇ်ပူဇော်ရန် တိရစ္ဆာန်ကို သတ်ပူဇော်ကာ ရရှိသော အသားကို စားခြင်းသည် ‘အလဟဿ’ မဟုတ်သဖြင့် ဓမ္မဖြစ်သည်ဟု ဆိုလျှင်—ဤအယူအဆကို လက်မခံနိုင်။ ထိုသို့သော ဓမ္မကို မချီးကျူးကြ၊ အကြမ်းဖက်မှုကို ‘ယဇ်’ ဟု အမည်တပ်ရုံဖြင့် တရားမဖြစ်နိုင်သောကြောင့်»။
Verse 9
सुरा मत्स्या मधु मांसमासवं कूसरौदनम् | धूर्ते: प्रवर्तितं होतन्नैतद् वेदेषु कल्पितम्,सुरा, आसव, मधु, मांस और मछली तथा तिल और चावलकी खिचड़ी--इन सब वस्तुओंको धूर्तोंने यज्ञमें प्रचलित कर दिया है। वेदोंमें इनके उपयोगका विधान नहीं है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အရက် (စူရာ)၊ ငါး၊ ပျားရည် (မဓု)၊ အသား၊ ဖျော်ရည်အချဉ်ဖောက် (အာသဝ) နှင့် နှမ်းကို ဆန်ပြုတ်နှင့် ရော၍ ပူဇော်ခြင်း—ဤအရာများကို လှည့်စားသူတို့က ယဇ်ပူဇော်ပွဲတွင် ပေါ်ပေါက်အောင် လုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဝေဒများတွင် ထိုသို့ အသုံးပြုရန် မသတ်မှတ်ထား»။
Verse 10
विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणा:
ဘီရှ္မက ဆို၏— ယဇ္ဉပူဇာ အမျိုးမျိုး၌ ပုရောဟိတ်ဗြာဟ္မဏတို့သည် နောက်ဆုံးတွင် ဗိဿ္ဏုတစ်ပါးတည်းကိုသာ အမှန်တကယ် သိမြင်ရမည့်အရာ၊ ပူဇာခံရမည့်အရာဟူ၍ သိကြ၏။ အလှူပူဇာအားလုံးနှင့် ရိတုအဓိပ္ပါယ်တို့သည် နောက်ဆုံးတွင် အတွင်းရှိ အရှင်ထံသို့ပင် စုပေါင်းဝင်ရောက်သွားကြသည်။
Verse 11
यज्ञियाश्रैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिता:,वेदोंमें जो यज्ञ-सम्बन्धी वृक्ष बताये गये हैं, उन्हींका यज्ञोंमें उपयोग होना चाहिये। शुद्ध आचार-विचारवाले महान् सत्त्वगगुणी पुरुष अपनी विशुद्ध भावनासे प्रोक्षण आदिके द्वारा उत्तम संस्कार करके जो कोई भी हविष्य या नैवेद्य तैयार करते हैं, वह सब देवताओंको अर्पण करनेके योग्य ही होता है
ဘီရှ္မက ဆို၏— ဝေဒ၌ ယဇ္ဉအတွက် သင့်တော်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသော သစ်ပင်တို့ကိုသာ ဝေဒိက ယဇ္ဉပူဇာများတွင် အသုံးပြုသင့်၏။ ထို့ပြင် အကျင့်နှင့် အတွေးအခေါ် သန့်ရှင်း၍ မြင့်မြတ်သော စတ္တဝိက သဘောထားရှိသည့် မဟာစိတ်ရှိသူတို့က ရေဖြန်းသန့်စင်ခြင်း စသည့် သန့်စင်ကာလပူဇာများကို မှန်ကန်စွာ ပြုလုပ်ပြီးနောက် ဟဝိဿ (အလှူအစာ) သို့မဟုတ် နৈဝေဒျ (ပူဇာအစား) တစ်စုံတစ်ရာကို ပြင်ဆင်လျှင် ထိုပြင်ဆင်မှုအားလုံးသည် နတ်တို့ထံ ဆက်ကပ်ရန် ထိုက်တန်လာ၏။ ဤသင်ခန်းစာသည် ရိတုမှန်ကန်မှုနှင့် အတွင်းစိတ်သန့်ရှင်းမှုတို့ ပေါင်းစည်းရမည်ကို ဆိုလိုသည်—ပစ္စည်းသည် ဝေဒအမိန့်အတိုင်း ဖြစ်ရမည်၊ အလှူသည်လည်း စည်းကမ်းရှိသော အကျင့်နှင့် သန့်ရှင်းသော ရည်ရွယ်ချက်ကြောင့်သာ အမှန်တကယ် သင့်တော်လာသည်။
Verse 12
यच्चापि किंचित् कर्तव्यमन्यच्चोक्षै: सुसंस्कृतम् । महासत्त्वै: शुद्धभावै: सर्व देवाहमेव तत्,वेदोंमें जो यज्ञ-सम्बन्धी वृक्ष बताये गये हैं, उन्हींका यज्ञोंमें उपयोग होना चाहिये। शुद्ध आचार-विचारवाले महान् सत्त्वगगुणी पुरुष अपनी विशुद्ध भावनासे प्रोक्षण आदिके द्वारा उत्तम संस्कार करके जो कोई भी हविष्य या नैवेद्य तैयार करते हैं, वह सब देवताओंको अर्पण करनेके योग्य ही होता है
ဘီရှ္မက ဆို၏— ပြင်ဆင်ရမည့် အရာတစ်စုံတစ်ရာဖြစ်စေ၊ ရေဖြန်းသန့်စင်ခြင်း (နှင့် အလားတူ သန့်စင်ကာလပူဇာများ) ဖြင့် ကောင်းစွာ အလှူအတန်းပြု၍ သန့်ရှင်းစေထားသော အရာတစ်စုံတစ်ရာဖြစ်စေ၊ သန့်ရှင်းသော ရည်ရွယ်ချက်ရှိသည့် မဟာစိတ်ရှိသူတို့က ပြုလုပ်လျှင် ထိုကဲ့သို့သော အရာအားလုံးသည် နတ်တို့ထံ ဆက်ကပ်ရန် ထိုက်တန်၏။ အဓိက သဘောတရားမှာ အလှူ၏ သန့်ရှင်းမြတ်နိုးမှုသည် ပစ္စည်းတင်မက၊ မှန်ကန်သော သန့်စင်ကာလနှင့် ပြုလုပ်သူ၏ အတွင်းစိတ်သန့်ရှင်းမှုကြောင့် ဖြစ်လာသည်ဟူသည်။
Verse 13
युधिछिर उवाच शरीरमापदश्षापि विवदन्त्यविहिंसत: । कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो हिंसासे अत्यन्त दूर रहनेवाला है, उस पुरुषका शरीर और आपत्तियाँ परस्पर विवाद करने लगती हैं--आपत्तियाँ शरीरका शोषण करती हैं और शरीर आपत्तियोंका नाश चाहता है; अतः सूक्ष्म हिंसाके भयसे कृषि आदि किसी कार्यका आरम्भ न करनेवाले पुरुषकी शरीरयात्राका निर्वाह कैसे होगा?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေး၏— အဟിംသာကို အလွန်တည်ကြည်သူအတွက်ပင် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အခက်အခဲကာလတို့သည် အပြန်အလှန် အငြင်းပွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။ အပဒ်အခက်က ကိုယ်ခန္ဓာကို ချွတ်ယွင်းစေပြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာကလည်း အပဒ်အခက်ကို ကျော်လွှားလိုသည်။ ထို့ကြောင့် သေးငယ်သည့် ထိခိုက်မှုတောင် ကြောက်ရွံ့၍ စိုက်ပျိုးရေး စသည့် လောကီလုပ်ငန်းတစ်စုံတစ်ရာကို မစတင်သူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ခရီး (အသက်ရှင်ရေး) ကို မည်သို့ ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်နည်း။
Verse 14
भीष्म उवाच यथा शरीर न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवशं यथा । तथा कर्मसु वर्तेत समर्थों धर्ममाचरेत्,भीष्मजीने कहा--युधिष्छिर! कर्मोमें इस प्रकार प्रवृत्त होना चाहिये, जिससे शरीरकी शक्ति सर्वथा क्षीण न हो जाय, जिससे वह मृत्युके अधीन न हो जाय; क्योंकि मनुष्य शरीरके समर्थ होनेपर ही धर्मका पालन कर सकता है
ဘီရှ္မက ဆို၏— “ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ကိုယ်ခန္ဓာ မပျက်ယွင်းမသွားစေရန်၊ သေမင်း၏ အာဏာအောက် မကျရောက်စေရန် အလုပ်တာဝန်များကို ထိုသို့ပင် ဆောင်ရွက်သင့်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာက အင်အားနှင့် စွမ်းရည်ရှိနေမှသာ လူသည် ဓမ္မကို အမှန်တကယ် လိုက်နာထိန်းသိမ်းနိုင်သည်။”
Verse 96
मानान्मोहाच्च लोभाच्च लौल्यमेतत्प्रकल्पितम् । उन धूत्तोंने अभिमान, मोह और लोभके वशीभूत होकर उन वस्तुओंके प्रति अपनी यह लोलुपता ही प्रकट की है
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ ဤလိုလားတပ်မက်မှုသည် မာန (အဟင်္ကာရ), မောဟ (မသိမမြင်ခြင်း), နှင့် လောဘ (လောဘကြီးခြင်း) တို့မှ ပုံဖော်ထုတ်လုပ်လာသောအရာဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုများအပေါ် ချိတ်ဆက်ကပ်လျက်နေခြင်းသည် အပြစ်မဲ့သော နှစ်သက်မှုမဟုတ်ဘဲ စိတ်အတွင်းရှိ ချို့ယွင်းချက်များမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ကူးတည်ဆောက်မှုတစ်ရပ်ဖြစ်သည်—အရာဝတ္ထုကိုသာ လိုက်လံရှာဖွေခြင်း သို့မဟုတ် အပြစ်တင်ခြင်းထက်၊ အကြောင်းရင်းများကို စိစစ်ကာ အမြစ်မှ ဖယ်ရှားသင့်သည်။
Verse 106
पायसै: सुमनोभिश्न तस्यापि यजन स्मृतम् । ब्राह्मण तो सम्पूर्ण यज्ञोंमें भगवान् विष्णुका ही आदरभाव मानते हैं और खीर तथा फूल आदिसे ही उनकी पूजाका विधान है
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ «ထိုသခင်အတွက်ပင် ပူဇော်ခြင်းကို ချိုမြိန်သော နို့ထမင်း (ခီရ) နှင့် မွှေးကြိုင်သော ပန်းများဖြင့် ပြုလုပ်ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ပြည့်စုံစွာ စီမံထားသော ယဇ်ပွဲများတွင် ဘရာဟ္မဏတို့သည် ကောင်းမြတ်သော သခင် ဗိဿဏုကိုသာ လေးမြတ်ကာ၊ သူ၏ ပူဇော်နည်းကိုလည်း ခီရ၊ ပန်း စသည့် ရိုးရှင်းသော အလှူပစ္စည်းများဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။»
Verse 265
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि विचख्नुगीतायां पज्चषष्ट्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें विचख्नुगीताविषयक दी सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သြရီ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌၊ «ဝိစခ္နု-ဂီတာ» ဟု ခေါ်သော သင်ကြားချက်နှင့် သက်ဆိုင်သည့် အခန်း ၂၆၅ သည် အဆုံးသတ်လေ၏။ (ဤသည်မှာ သင်ခန်းစာတစ်ပုဒ်မဟုတ်ဘဲ အခန်းပိတ် ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။)
Frequently Asked Questions
Whether completing or ‘repairing’ a sacrifice can justify harming a living being—especially when the act is framed as a shortcut to ritual success and heavenly reward.
Ritual action is ethically valid only when aligned with ahiṃsā and satya; promised rewards do not convert harm into dharma, and violence can nullify tapas rather than perfect yajña.
A direct doctrinal closure functions as meta-commentary: “अहिंसा सकलो धर्मो हिंसा यज्ञेऽसमाहिता”—ahiṃsā is presented as comprehensive dharma, while violence is declared not properly integrated into yajña, positioning the chapter as a normative rule within Mokṣa-dharma reasoning.