Shloka 15
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
विद्यामयो<न्य: पुरुषस्तात कर्ममयो5पर: । विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्म्पा कलया स्थितम्
vidyāmayo 'nyaḥ puruṣas tāta karmamayo 'paraḥ | viddhi candramasaṁ darśe sūkṣmāṁ kalayā sthitam ||
ဘိဿမက ပြောသည်— «ချစ်သား၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ပုရုෂသည် တစ်မျိုး၊ ကမ္မဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော—အလုပ်နှင့် အကျိုးဖလကို ချည်နှောင်ခံရသော—ပုရုෂသည် တစ်မျိုးဖြစ်၏။ လကို ဥပမာယူ၍ နားလည်လော့။ လကွယ်ညတွင် လသည် အလွန်သေးငယ်သော အလင်းစင်းတစ်စင်းသာ ကျန်ရစ်သကဲ့သို့၊ ကမ္မကို စွဲလမ်းသူတို့၏ အခြေအနေကိုလည်း ထိုသို့ပင် သိလော့—သူတို့သည် လျော့နည်းခြင်းနှင့် တိုးပွားခြင်း (အရှုံးနှင့် အမြတ်) ၏ စက်ဝိုင်းအတွင်း လှည့်ပတ်နေရသည်»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes two orientations of human life: one grounded in knowledge (vidyā), which tends toward inner steadiness and clarity, and another dominated by action with attachment to results (karma), which keeps a person moving through alternating states of increase and decrease—gain and loss, rise and fall.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses the listener (Yudhishthira) and uses a natural image—the moon reduced to a barely perceptible portion on the new-moon night—to illustrate how the action-bound person remains caught in fluctuating conditions, unlike the knowledge-formed person.