Shloka 9
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया । विपरीतमतो विद्यात् क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇadharmayā | viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya svalakṣaṇam ||
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ ပရကృతိ၏ သဘာဝတရားမှာ ဖန်ဆင်းခြင်းကို ထုတ်ဖော်ပေးခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ထိုပရကృతိသည် ဂုဏ်သုံးပါး (တရိဂုဏ) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသဖြင့်၊ က్షေတရဇ్ఞ (kṣetrajña—ကွင်းပြင်၏ သိသူ၊ အသိစိတ်) ၏ အခြေခံလက္ခဏာကို ပရကృతိနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်သည့်အရာဟု သိမှတ်ရမည်—ပြောင်းလဲလှုပ်ရှား၍ ဂုဏ်သုံးပါးအောက်တွင် ချုပ်နှောင်နေသော သူမ၏ လုပ်ဆောင်မှုနှင့် မတူကွဲပြားသည်။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Prakṛti is defined by creation and the three guṇas; the kṣetrajña (conscious knower) should be understood as essentially different—opposite in nature to guṇa-driven change. This discrimination supports inner freedom and steadiness.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a philosophical exposition (Sāṅkhya-like) distinguishing Prakṛti (nature) from the kṣetrajña (self), emphasizing their contrasting characteristics.