Shloka 7
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
अनाद्यन्तावुभावेतावलिज्री चाप्युभावपि
bhīṣma uvāca | anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api | ye prakṛtiś ca puruṣaś ca (jīvātmā) ubhau anādi-anantau | ubhau aliṅgau nirākārau ca | ubhau nityau avicalau mahato 'pi mahāntau | etāni sarvāṇi dharmāḥ ubhayor api samānarūpeṇa dṛśyante | kintu tayor yaḥ antaraḥ yā vā vailakṣaṇyaṃ tat anyad eva, yat pratipādyate ||
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ ပရကృతိ (Prakṛti) နှင့် ပုရုရှ (Purusha—တစ်ဦးချင်း အတ္တ) ဟူသော ဤနှစ်ပါးသည် အစမရှိ အဆုံးမရှိ။ နှစ်ပါးစလုံး အမှတ်အသားမရှိ၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်မရှိ; အမြဲတည်၊ မလှုပ်မရှား၊ ကြီးမြတ်သောအရာထက်ပင် ပိုကြီးမြတ်သည်။ ဤအချက်များတွင် တူညီသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း၊ အမှန်တကယ် ကွာခြားချက်သည် အခြားတစ်ပါးဖြစ်၍ ထိုအရာကို ဆက်လက်ရှင်းပြရမည်။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that Prakriti (nature) and Purusha (the conscious self) share many ‘transcendent’ descriptors—beginningless, endless, formless, eternal—yet liberation-oriented inquiry depends on grasping their real distinction. The verse sets up a careful discrimination (viveka) between the material principle and the conscious principle.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and higher wisdom, Bhishma continues his philosophical discourse, introducing a key doctrinal point: although Prakriti and the individual self can be described with similar lofty attributes, the decisive difference between them must be articulated to understand reality and the path toward moksha.