Adhyaya 160
Khaḍgotpattiḥ (Origin and Dharmic Function of the Sword) | खड्गोत्पत्तिः
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Kingship and Governance Instruction)
Vaiśaṃpāyana reports a dialogue in which Nakula—identified as skilled in sword-combat—questions Bhīṣma on the comparative excellence of weapons and specifically advocates the sword’s superiority when bows break and mounts are depleted. He requests an account of the sword’s origin, purpose, and early lineage of transmission. Bhīṣma responds with an etiological cosmology: in primordial conditions Brahmā generates the ordered world and re-establishes dharma; when disruptive forces violate that order, Brahmā ‘conceives’ a potent being named Asi (sword) for protection of the world and restraint of hostile forces. The narrative depicts Rudra receiving the sword and using it to restore dharmic dominance, after which the sword is transmitted through a chain (Rudra → Viṣṇu → Marīci → ṛṣis → Indra → lokapālas → Manu and royal lineages) as a regulated instrument of protection. Bhīṣma articulates governance constraints: daṇḍa must be differentiated by subtle and gross causes and applied according to dharma, not whim; excessive or mismeasured punishment becomes ‘asīya’ (a distortion of the sword’s principle). The chapter closes with identifying the sword’s sacred associations (nakṣatra, deity, guru), eight esoteric names for remembrance linked to success, and a brief phalaśruti promising fame and posthumous benefit for understanding the doctrine of sword-discipline.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, युद्ध-ध्वंस के बाद भी मन के भीतर उठते पाप, दुःख और पतन के मूल कारण को जानना चाहते हैं—क्या यह अज्ञान है, या लोभ, या दोनों? → भीष्म अज्ञान के दुष्परिणाम गिनाते हैं: अज्ञान से पाप होता है, साधु-वृत्ति से द्वेष उपजता है, नरक और दुर्गति मिलती है, और जीव संकटों में डूबता चला जाता है। फिर वे बताते हैं कि अज्ञान से ही राग-द्वेष-मोह, हर्ष-शोक, काम-क्रोध, दर्प, तन्द्रा और आलस्य जैसे विकार जन्म लेते हैं—मानो एक ही जड़ से अनेक काँटे फूट रहे हों। → भीष्म निर्णायक वाक्य कहते हैं: ‘अज्ञान और अतिलोभ—इन दोनों को एक ही समझो’; दोनों समान फल देने वाले, समान दोष वाले हैं। आगे वे लोभ की जड़ ‘मोह’ (अज्ञान) को बताते हैं और ‘काल-स्वरूप’ प्रवाह को कारण-रूप में रखकर दिखाते हैं कि अज्ञान-लोभ एक-दूसरे को जन्म देकर समस्त दोषों का चक्र रचते हैं। → उपदेश व्यावहारिक निष्कर्ष पर उतरता है: ‘प्रत्यक्ष प्रयत्न से लोभ त्यागो’; लोभ-त्याग से इस लोक में सुख और परलोक में शुभगति मिलती है। उदाहरणस्वरूप जनक, युवनाश्व, वृषादर्भि, प्रसेनजित आदि राजाओं का स्मरण कराकर बताया जाता है कि लोभ-क्षय से दिव्य पद प्राप्त होता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकोनषष्टर्याधेकशततमो< ध्याय: अज्ञान और लोभको एक दूसरेका कारण बताकर दोनोंकी एकता करना और दोनोंको ही समस्त दोषोंका कारण सिद्ध करना युधिछिर उवाच अनर्थानामधिष्ठानमुक्तो लोभ: पितामह । अज्ञानमपि वै तात श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! आपने सब अनर्थोंके आधारभूत लोभका वर्णन तो किया, अब अज्ञानका भी यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये; मैं उसके परिणामको भी सुनना चाहता हूँ
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– “အဘိုးတော်၊ အနတ္ထအပေါင်းတို့၏ အခြေခံဟူသော လောဘကို သင်ရှင်းပြပြီးပြီ။ ယခုအခါ အရှင်မြတ်၊ အဝိဇ္ဇာ၏ အမှန်တရားသဘောကိုလည်း ကြားလိုပါသည်။ ၎င်း၏ အကျိုးဆက်ကိုပါ တိတိကျကျ သိလိုပါသည်။”
Verse 2
भीष्म उवाच करोति पापं योऊज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षयम् प्रद्वेष्टि साधुवृत्तांश्ष स लोकस्यैति वाच्यताम्,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठि! जो मनुष्य अज्ञानवश पाप करता है और उससे होनेवाली अपनी ही हानिको नहीं समझता तथा श्रेष्ठ पुरुषोंसे द्वेष करता है, उसकी संसारमें बड़ी निन््दा होती है
ဘိဿမက ပြောသည်– “ယုဓိဋ္ဌိရ၊ အဝိဇ္ဇာကြောင့် အပြစ်ကို ပြုလုပ်ပြီး ထိုအပြစ်ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် ထိခိုက်ပျက်စီးမည်ကို မသိနားမလည်သကဲ့သို့၊ သီလသမာဓိရှိသူတို့ကို မုန်းတီးသောသူသည် လောက၌ အပြစ်တင်ရှုတ်ချခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်လာသည်။”
Verse 3
अज्ञानान्निरयं याति तथाज्ञानेन दुर्गतिम् अज्ञानात् क््लेशमाप्रोति तथापत्सु निमज्जति,अज्ञानसे ही जीव नरकमें पड़ता है। अज्ञानसे ही उसकी दुर्गति होती है, अज्ञानसे वह कष्ट उठाता तथा विपत्तियोंके समुद्रमें डूब जाता है
ဘိဿမက ပြောသည်– “အဝိဇ္ဇာကြောင့်ပင် လူသည် နရကသို့ ကျရောက်သည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာကြောင့်ပင် အဆုံးအဖြတ်ဆိုးကို တွေ့ရသည်။ အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဒုက္ခကို ခံရပြီး၊ အဝိဇ္ဇာကြောင့်ပင် အပတ်အတားများအတွင်း နစ်မြုပ်ကာ ဒုက္ခပင်လယ်ထဲတွင် ရေနစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သွားသည်။”
Verse 4
युधिछिर उवाच अज्ञानस्य प्रवृत्ति च स्थान वृद्धिक्षयोदयौ । मूलं योगं गतिं कालं॑ कारणं हेतुमेव च,युधिष्ठिरने पूछा--भूपाल! अज्ञानकी उत्पत्ति, स्थिति, वृद्धि, क्षय, उद्गम, मूल, योग, गति, काल, कारण और हेतु कया हैं?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– “အရှင်ဘုရင်၊ အဝိဇ္ဇာ၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်မှု၊ တည်နေမှု၊ တိုးပွားခြင်းနှင့် လျော့နည်းခြင်း၊ ပေါ်ထွန်းလာခြင်းတို့ကို ပြောပြပါ။ ထို့ပြင် ၎င်း၏ အမြစ်၊ ဆက်နွယ်မှု(ယောဂ)၊ သွားရာလမ်း(ဂတိ)၊ ကာလ၏ အခန်းကဏ္ဍ၊ အကြောင်းရင်းနှင့် နီးစပ်သော လှုံ့ဆော်ချက်တို့ကိုလည်း ရှင်းလင်းပေးပါ။”
Verse 5
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव । अज्ञानप्रसवं हीदं यद् दुःखमुपलभ्यते,पृथ्वीनाथ! मैं इस विषयको यथावत््रूपसे तत्त्वके विवेचनपूर्वक सुनना चाहता हूँ; क्योंकि यह जो दुःख उपलब्ध होता है, उसकी उत्पत्तिका कारण अज्ञान ही है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤအကြောင်းကို အမှန်တရား၏ သဘောတရားအတိုင်း၊ စနစ်တကျ ဤနေရာတွင် နားထောင်လိုပါသည်။ အကြောင်းမူကား ဤလောက၌ ခံစားရသော ဒုက္ခသည် အဝိဇ္ဇာမှသာ ပေါက်ဖွားလာခြင်းဖြစ်သည်»။
Verse 6
भीष्म उवाच रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्ष: शोको5भिमानिता । काम: क्रोधश्न दर्पक्ष तन्द्री चालस्यमेव च,भीष्मजीने कहा--राजन्। राग, द्वेष, मोह, हर्ष, शोक, अभिमान, काम, क्रोध, दर्प, तन्द्रा, आलस्य, इच्छा, वैर, ताप, दूसरोंकी उन्नति देखकर जलना और पापाचार करना-- इन सबको (अज्ञानका कार्य होनेसे) अज्ञान बताया गया है
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ရာဂ (တပ်မက်မှု) နှင့် ဒွေသ (မုန်းတီးမှု)၊ မောဟ (မိုက်မဲမှု)၊ ပျော်ရွှင်လွန်ကဲခြင်းနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်း၊ ထို့ပြင် အဟင်္ကာရ (ကိုယ်ကိုကြီးမြတ်ထင်ခြင်း)၊ ကာမ (လိုချင်တပ်မက်ခြင်း) နှင့် က္ရောဓ (ဒေါသ)၊ မာန (ဂုဏ်မာန်)၊ အိပ်ငိုက်ခြင်းနှင့် ပျင်းရိခြင်းတို့—ဤအရာအားလုံးကို အဝိဇ္ဇာ၏ ပုံသဏ္ဍာန်များဟု နားလည်ရမည်၊ အကြောင်းမူကား အမှန်တရားကို မသိခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာကြသည်။ သီလဓမ္မအရ ၎င်းတို့သည် ခွဲခြားသိမြင်မှုကို မည်းမှောင်စေပြီး လူကို ဓမ္မမှ ဝေးကွာစေသော အတွင်းပိုင်းအပြစ်များဖြစ်သည်»။
Verse 7
इच्छा द्वेषस्तथा ताप: परवृद्धयुपतापिता । अज्ञानमेतन्निर्दिष्टं पापानां चैव या: क्रिया:,भीष्मजीने कहा--राजन्। राग, द्वेष, मोह, हर्ष, शोक, अभिमान, काम, क्रोध, दर्प, तन्द्रा, आलस्य, इच्छा, वैर, ताप, दूसरोंकी उन्नति देखकर जलना और पापाचार करना-- इन सबको (अज्ञानका कार्य होनेसे) अज्ञान बताया गया है
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ လိုလားတပ်မက်မှု၊ မုန်းတီးမှုနှင့် အတွင်းစိတ်ပူလောင်မှု၊ ထို့ပြင် အခြားသူ၏ စည်းစိမ်တိုးတက်မှုကို မြင်၍ လောင်ကျွမ်းလာသော မနာလိုမှု၊ ထို့အတူ အပြစ်ကမ္မ အမျိုးမျိုးသော လုပ်ရပ်များ—ဤအရာအားလုံးကို အဝိဇ္ဇာ၏ ပုံသဏ္ဍာန်နှင့် လုပ်ဆောင်မှုများဟု ကြေညာထားသည်»။
Verse 8
एतस्य वा प्रवत्तेश्च वृद्धादीन्यां श्व पृच्छसि । विस्तरेण महाराज शृणु तच्च विशेषत:,महाराज! इस अज्ञानकी उत्पत्ति और वृद्धि आदिके विषयमें जो प्रश्न कर रहे हो, उसके विषयमें विशेष विस्तारके साथ किया हुआ मेरा वर्णन सुनो
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မဟာမင်းကြီး၊ ဤအဝိဇ္ဇာ၏ ပေါက်ဖွားလာခြင်းနှင့် ၎င်း၏ တိုးပွားလာခြင်း၊ ထို့ပြင် ဆက်စပ်သည့် အဆင့်ဆင့်အကြောင်းကို သင်မေးမြန်းသည်။ ထို့ကြောင့် ငါ၏ ရှင်းလင်းဖော်ပြချက်ကို အသေးစိတ်၊ သေချာစွာ ခွဲခြား၍ နားထောင်လော့»။
Verse 9
उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत । अज्ञानं चातिलोभश्षाप्येकं जानीहि पार्थिव,भारत! पृथ्वीनाथ! अज्ञान और अत्यन्त लोभ--इन दोनोंको एक समझो, क्योंकि इनके परिणाम और दोष समान ही हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ ဤနှစ်ပါး—အဝိဇ္ဇာနှင့် အလွန်အကျွံ လောဘ—သည် အကျိုးफलတူညီ၍ အပြစ်ဒोषတူညီကြသည်။ ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီး၊ ၎င်းတို့ကို တစ်ခုတည်းဟု နားလည်လော့၊ အကြောင်းမူကား ၎င်းတို့သည် တူညီသော သီလပျက်စီးမှုနှင့် အကျိုးဆက်များသို့ ဦးတည်စေသည်»။
Verse 10
लोभप्रभवमज्ञानं वृद्ध भूय: प्रवर्धते । स्थाने स्थान क्षये क्षैण्यमुपैति विविधां गतिम्,लोभसे ही अज्ञान प्रकट होता है और लोभके बढ़नेपर वह अज्ञान और भी बढ़ता है। जबतक लोभ रहता है, तबतक अज्ञान भी बना रहता है और जब लोभका क्षय होता है, तब अज्ञान भी क्षीण हो जाता है। अज्ञान और लोभके कारण ही जीव नाना प्रकारकी योनियोंमें जन्म लेता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— လောဘမှ အဝိဇ္ဇာ ပေါက်ဖွားလာ၏။ လောဘ တိုးပွားသမျှ အဝိဇ္ဇာလည်း ထပ်မံ တိုးပွား၏။ လောဘ မပျောက်သရွေ့ အဝိဇ္ဇာ မပျောက်၊ လောဘ လျော့နည်းပျက်စီးသော် အဝိဇ္ဇာလည်း လျော့နည်းပျက်စီး၏။ လောဘနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့၏ အင်အားကြောင့် ကိုယ်ရှိသတ္တဝါသည် ဘဝလမ်းကြောင်း မျိုးစုံသို့ လှည့်လည်ကာ မျိုးစုံသော သားအိမ်များ၌ မွေးဖွားရ၏။
Verse 11
मूलं लोभस्य मोहो वै कालात्मगतिरेव च । छिने भिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव च,मोह ही निः:संदेह लोभका मूलकारण है। यह कालस्वरूप मोहात्मक अज्ञान ही मनुष्यकी बुरी गतिका कारण है। लोभके छिन्न-भिन्न होनेमें भी काल ही कारण है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— မောဟ (မ भ्रम) သည် လောဘ၏ အမြစ်အကြောင်းရင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အတွင်းအတ္တအဖြစ် လှုပ်ရှားသွားလာသော «ကာလ» (အချိန်) သည် သတ္တဝါတို့ကို မိမိတို့၏ သတ်မှတ်လမ်းကြောင်းသို့ မောင်းနှင်၏။ လောဘကို ဖြတ်တောက်၍ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲပစ်သော်လည်း၊ ၎င်း၏ ပေါ်ပေါက်ခြင်းနှင့် ပျောက်ကွယ်ခြင်းတို့၏ အဆုံးအဖြတ် အကြောင်းရင်းမှာ ကာလတစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏။
Verse 12
तस्याज्ञानाद्धि लोभो हि लोभादज्ञानमेव च । सर्वदोषास्तथा लोभात् तस्मालोभ॑ विवर्जयेत्,मूढ़ मनुष्यको अज्ञानसे लोभ और लोभसे अज्ञान होता है। लोभसे ही सारे दोष पैदा होते हैं; इसलिये लोभको त्याग देना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— အဝိဇ္ဇာမှ လောဘ ပေါ်ပေါက်လာ၏၊ လောဘမှလည်း အဝိဇ္ဇာ ထပ်မံ တိုးပွား၏။ အပြစ်အနာအဆာ အားလုံးသည် လောဘမှ ပေါက်ဖွားလာသဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် လောဘကို စွန့်ပစ်သင့်၏။
Verse 13
जनको युवनाश्रवश्च वृषादर्भि: प्रसेनजित् । लोभक्षयाद् दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये नराधिपा:,जनक, युवनाश्वच, वृषादर्भि, प्रसेनेजित् तथा अन्य नरेश लोभका नाश करके ही दिव्यलोकमें गये हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— ဂျနက မင်း၊ ယုဝနာရှွ မင်း၊ ဝೃṣာဒರ್ಭီ မင်း၊ ပရစေနဇစ် မင်းတို့နှင့် အခြား မင်းအုပ်ချုပ်သူများသည် လောဘကို ဖျက်သိမ်းခြင်းကြောင့်ပင် ကောင်းကင်ဘုံသို့ ရောက်ကြ၏။
Verse 14
प्रत्यक्ष तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना । त्यक्त्वा लोभ॑ सुखं लोके प्रेत्य चानुचरिष्यसि,कुरुश्रेष्ठ! तुम स्वयं प्रयत्न करके इस प्रत्यक्ष दीखने वाले लोभका परित्याग करो। लोभका त्याग कर इस लोकमें सुख तथा मृत्युके पश्चात् परलोकमें भी आनन्द प्राप्त करके सुखपूर्वक विचरोगे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— “ကူရုတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ ဤနေရာ ဤအခါ မျက်မြင်ထင်ရှားသော လောဘကို မိမိ၏ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုဖြင့် စွန့်လွှတ်လော့။ လောဘကို စွန့်လွှတ်ပြီးလျှင် ဤလောက၌လည်း ချမ်းသာကို ရရှိမည်၊ သေပြီးနောက်လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်မည်။ သင်သည် ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ဘဝလွန်၌လည်းကောင်း ကောင်းကျိုးချမ်းသာဖြင့် လှည့်လည်သွားလာမည်။”
Verse 159
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि अज्ञानमाहात्म्ये एकोनषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် အာပဒ္ဓရမ (အကျပ်အတည်းကာလ၌ လိုက်နာရသော ဓမ္မ) အခန်း၌—“အဝိဇ္ဇာ၏ မဟိမ” ကို အကြောင်းအရာအဖြစ်ထားသော အခန်း ၁၅၉ သည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဤသည်မှာ ဓမ္မအကြောင်း ဘီရှ္မ၏ ဟောကြားချက်အတွင်း အခန်းပိတ်ကို သတ်မှတ်ပြသော ရိုးရာ ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimacy of force: how to treat the sword not as personal aggression but as a dharma-governed instrument for protection, especially when conflict conditions degrade and restraint becomes harder to maintain.
Punitive authority must be measured and differentiated; when punishment exceeds proportion or is driven by anger/greed, it becomes a violation of the sword’s intended dharmic function and undermines social order.
Yes. The closing statement frames the teaching as an authoritative ‘first kalpa’ on the sword’s origin and discipline, asserting that hearing and understanding this khaḍga-sādhana yields renown and beneficial posthumous results.