Adhyaya 132
Bala and Dharma in Kṣatriya Governance (बल-धर्म सम्बन्धः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व) — Bhīṣma’s Instruction on Kingship
Bhīṣma outlines a pragmatic doctrine in which dharma and artha appear ‘directly visible’ for a kṣatriya who understands outcomes, warning against reliance on merely ‘indirect’ or performative righteousness. He states that confusing adharma as dharma is as elusive as a wolf’s footprint, and that the consequences of dharma/adharma are not always immediately legible to observers. The discourse then asserts the social predominance of bala (power/force): resources, prosperity, and administrative support accrue to the powerful, while the weak face vulnerability, contempt, and fear-driven insecurity. Bhīṣma argues that protective capacity and truthfulness can jointly avert grave danger, yet he prioritizes bala as the condition through which dharma is operationalized—dharma is said to be ‘established in power’ and to follow power as smoke follows wind. The chapter also treats reputational injury and social humiliation as forms of suffering akin to death-in-life. Finally, it provides a remedial program for one marked by wrongdoing: study of the Vedic triad, service to learned authorities, gentle speech and conduct, magnanimity, advantageous marriage alliances, disciplined self-presentation, moderation in speech, and sustained effort—promising social honor and beneficial outcomes beyond this life for reformed conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, राज्य-धर्म के शिखर से उतरकर ‘आपत्ति’ की धूल में खड़े हैं—वे भीष्म से पूछते हैं: जब सेना, कोश, मित्र और मंत्रि-बल टूट चुका हो और बलवान शत्रु चढ़ आया हो, तब राजा के लिए कौन-सा कर्म शेष रहता है? → प्रश्न के भीतर प्रश्न उभरता है—क्या राजा को धन-सेना बचानी चाहिए, या प्राण, या अंतःपुर, या प्रतिष्ठा? श्लोक संकेत करते हैं कि कुछ आपदाएँ केवल कोश-बल त्यागकर टाली जा सकती हैं; पर त्याग की सीमा कहाँ है, और किसका त्याग अधर्म बन जाता है? → भीष्म का निर्णायक विधान: आपत्ति में राजा को ‘शीघ्र’ निर्णय करना चाहिए—या तो शीघ्र संधि (साम) से संकट हटाए, या तीक्ष्ण पराक्रम (दण्ड/युद्ध) से। और जहाँ संभव हो वहाँ आत्म-त्याग नहीं; अंतःपुर-रक्षा, राज्य-रक्षा और नीति-रक्षा प्रथम। यदि युद्ध अपरिहार्य हो तो वीरगति भी धर्म-मार्ग है—युद्ध में प्राण त्यागने वाला इन्द्रलोक की प्राप्ति करता है। → भीष्म उपायों की शृंखला खोलते हैं: शत्रु-पक्ष में मृदुता लाने हेतु लोक-प्रसिद्ध आचार (सर्वलोकागम) का सहारा, विनय और विश्वास-नीति; मधुर वचन से विरोधी दल के मंत्रियों/आसपास के लोगों को साधना; मंत्र-युक्ति से बाधाएँ लाँघकर स्वयं अवसर बनाना। सार यह कि दुर्बल राजा को समय, उपाय और लक्ष्य—तीनों में तीव्रता रखनी चाहिए। → युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर ‘संधि बनाम पराक्रम’ पर टिकता है, पर अगला संकेत यही है कि इन उपायों का चयन किन परिस्थितियों में, किस क्रम से, और किन नैतिक सीमाओं के भीतर किया जाए—यह विवेचन आगे और सूक्ष्म होगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल छा अ<-छकऋाज (आपडद्धर्मपर्व) एकत्रिशदधिकशततमो< ध्याय: आप्त्तिग्रस्त राजाके कर्तव्यका वर्णन युधिछिर उवाच क्षीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रोशस्य बन्धुषु । परिशड्किततवृत्तस्य श्रुतमन्त्रस्य भारत
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ အင်အားနှင့် အရင်းအမြစ်တို့ ချွတ်ယွင်းကုန်ပြီး၊ အလုပ်ကို နောက်ကျဆွဲတတ်ကာ၊ မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့အပေါ် သနားကြင်နာလွန်းသဖြင့် သူတို့ ပျက်စီးမည်ကို စိုးရိမ်ကာ ရန်သူနှင့် ရင်ဆိုင်စစ်မထွက်နိုင်သူ၊ မိမိ၏ အမတ်အကြံပေးတို့၏ အကျင့်ကို သံသယရှိသူ (သို့) မိမိအကျင့်ကိုယ်တိုင်ပင် သံသယဖြစ်စေသူ၊ ထို့ပြင် မိမိ၏ မန္တရားအကြံအစည်ကို အခြားသူတို့ ကြားသိသွား၍ လျှို့ဝှက်မနေတော့သူ—ဤသို့သော မင်းသည် ဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် ဖိစီးခံရ၍ စိတ်လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်နေချိန်၌ မည်သည့် လမ်းစဉ်သာ ကျန်ရှိသနည်း။ ဤအကျပ်အတည်းမှ လွတ်မြောက်ရန် မည်သို့ ပြုသင့်သနည်း?»
Verse 2
विभक्तपुरराष्ट्रस्य निर्द्रव्यनिचयस्य च । असम्भावितमित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वश:
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ဘာရတတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူ၊ မင်း၏ မြို့များနှင့် နိုင်ငံတော်သည် ခွဲခြမ်းပိုင်ခွင့်ချခံရပြီး၊ خز خز خز (ဘဏ္ဍာတိုက်) နှင့် စုဆောင်းထားသော ဥစ္စာများလည်း ကုန်ခမ်းသွားကာ၊ အလေးအနက်မခံရတော့သဖြင့် မိတ်ဆွေတို့ကို မယုံကြည်နိုင်တော့ဘဲ၊ အမတ်များလည်း အကုန်လုံး ခွဲကွဲကာ ရန်သူဘက်သို့ ဆွဲဆောင်ခံရသွားလျှင်—ရန်သူတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် စိတ်တုန်လှုပ်နေသော ထိုမင်းအတွက် မည်သည့် လုပ်ဆောင်ချက်သာ ကျန်ရှိသနည်း။ ဤအကျပ်အတည်းမှ လွတ်မြောက်ရန် မည်သို့ ပြုသင့်သနည်း?»
Verse 3
परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा । आपन्नचेतसो ब्रूहि कि कार्यमवशिष्यते
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ပြောပြပါ။ အင်အားနည်းသော မင်းတစ်ပါးသည် မိမိထက် အင်အားကြီးသော ရန်သူတပ်မဟာက တိုက်ခိုက်လာပြီး၊ ဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် စိတ်နှလုံး မောဟိုက်လွှမ်းမိုးနေချိန်၌ သူ့အတွက် မည်သည့် လမ်းစဉ်သာ ကျန်ရှိသနည်း?»
Verse 4
भीष्म उवाच बाह्याश्चेद् विजिगीषु: स्याद् धर्मार्थकुशल: शुचि: । जवेन संधि कुर्वीत पूर्व भुक्तान् विमोचयेत्
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ အနိုင်ယူလိုသော အကျူးကျော်သူသည် ပြင်ပနိုင်ငံ၏ မင်းဖြစ်၍ အကျင့်အကြံ သန့်ရှင်းကာ ဓမ္မနှင့် အာရ္ထ (နိုင်ငံရေးအကျိုး) ၏ နည်းလမ်းများတွင် ကျွမ်းကျင်လျှင်၊ အလျင်အမြန် သူနှင့် သဘောတူစာချုပ် (စန္ဓိ) ချုပ်ဆိုသင့်သည်။ ထို့ပြင် မိမိဘိုးဘွားအခွင့်အရေးအောက်တွင် ယခင်က ခံစားခဲ့သော ရွာမြို့များသည် အကျူးကျော်သူ၏ လက်ထဲသို့ ကျရောက်သွားလျှင်၊ နူးညံ့သဘောတူညီစေသော စကားဖြင့် သူ့ကို နားလည်အောင် ပြောဆိုကာ ပြန်လည်ရယူရန် ကြိုးပမ်းသင့်သည်»
Verse 5
यो<धर्मविजिगीशु: स्याद् बलवान् पापनिश्चय: । आत्मन: संनिरोधेन संधि तेनापि रोचयेत्
ဘိဿမက ပြောသည်– «အနိုင်ယူလိုသော ရန်သူသည် ဓမ္မကိုပင် မလေးစားဘဲ အဓမ္မကိုလိုက်နာသူဖြစ်၍ အင်အားကြီးသော်လည်း အပြစ်ပြည့်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ရှိလျှင်၊ မိမိကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးရှုံးမှုအချို့ကို လက်ခံပြီးတောင် သူနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး (စန္ဓိ) ကို ရွေးချယ်သင့်သည်—ပျက်စီးစေမည့် ပဋိပက္ခထဲသို့ အလျင်အမြန် မဝင်သင့်»
Verse 6
अपास्य राजधानी वा तरेद् द्रव्येण चापदम् | तद्धभावयुक्तो द्रव्याणि जीवन् पुनरुपार्जयेत्
လိုအပ်လာလျှင် မြို့တော်ကိုပင် စွန့်ခွာ၍ ငွေကြေးအများကြီးဖြင့် ထိုဘေးအန္တရာယ်ကို ကျော်လွှားသင့်သည်။ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ပါက မင်းတော်သင့်သော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံလျှင် ထပ်မံ၍ ဥစ္စာကို စုဆောင်းရယူနိုင်သည်။
Verse 7
यास्तु कोशबलत्यागाच्छक्यास्तरितुमापद: । कस्तत्राधिकमात्मान संत्यजेदर्थधर्मवित्
ဘဏ္ဍာတိုက်နှင့် စစ်အင်အားကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသာဖြင့် ဘေးအန္တရာယ်ကို ကျော်လွှားနိုင်သည့်အခါ၊ အကျိုးနှင့် ဓမ္မကို သိမြင်သူ မည်သူက မိမိ၏ အဖိုးတန်ဆုံးအရာဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်ပစ်မည်နည်း။
Verse 8
अवरोधान् जुगुप्सेत का सपत्नधने दया । न त्वेवात्मा प्रदातव्य: शक्ये सति कथंचन
ရန်သူက တိုက်ခိုက်လာသောအခါ မင်းသည် အတွင်းနန်းတော်ကို အရင်ဆုံး ကာကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းသင့်သည်။ ထိုနေရာကို ရန်သူက သိမ်းယူသွားလျှင် ထိုဘက်သို့ မောဟမမတကို ဖြတ်တောက်ရမည်။ ပြိုင်ဘက်၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်သွားသော ဥစ္စာနှင့် မိသားစုအပေါ် သနားကြင်နာခြင်းသည် အကျိုးရှိမည်နည်း။ ဖြစ်နိုင်သမျှ မည်သို့မျှ မိမိကိုယ်ကို ရန်သူလက်ထဲ မအပ်နှံသင့်။
Verse 9
युधिछ्िर उवाच आशभ्यन्तरे प्रकुपिते बाहरी चोपनिपीडिते । क्षीणे कोशे श्रुते मन्त्रे कि कार्यमवशिष्यते
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်—«အဘိုးတော်၊ အတွင်းဘက်၌ မျှော်လင့်ချက်ပင် လှုပ်ရှားပျက်ပြား၍၊ အပြင်ဘက်၌လည်း ရန်သူတို့က ဖိနှိပ်လာပြီး၊ ဘဏ္ဍာတိုက်လည်း ခန်းခြောက်ကာ၊ မင်း၏ လျှို့ဝှက်အကြံတိုင်ပင်ချက်များပါ လူတိုင်းသိသွားလျှင်—ထိုအခါ ဘာလုပ်ရန် ကျန်သေးသနည်း?»
Verse 10
भीष्म उवाच क्षिप्रं वा संधिकाम: स्यात् क्षिप्रं वा तीक्षणविक्रम: । तदापनयनं क्षिप्रमेतावत् साम्परायिकम्
ဘိဿမက ဆိုသည်—«အို မင်းကြီး၊ ထိုသို့သောအခြေအနေတွင် မင်းသည် အမြန်ဆုံး သဘောတူညီမှု (မဟာမိတ်နှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်း) ကို ရှာဖွေရမည်၊ သို့မဟုတ် မာန်မာနကြီးသော သတ္တိပြင်းပြမှုဖြင့် လျင်မြန်စွာ ရန်သူကို နိုင်ငံမှ ထုတ်ပယ်ရမည်။ ထိုလိုအပ်သော ကြိုးပမ်းမှုအတွင်း သေဆုံးသွားလျှင်ပင် ထိုသေခြင်းသည် နောက်ဘဝအတွက် မင်္ဂလာဖြစ်သည်။»
Verse 11
अनुरुक्तेन चेष्टेन हृष्टन जगतीपति: । अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति भूमिप:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—နိုင်ငံ၏ အရှင်သည် သစ္စာရှိသော အပြုအမူကြောင့် ပျော်ရွှင်နှစ်သက်လျှင်၊ တပ်အင်အားနည်းသော်လည်း မြေကြီးကို အောင်နိုင်နိုင်သည်။ ထိုတပ်သည် မိမိအရှင်ကို ချစ်ခင်လေးစား၍ သစ္စာတည်ကြည်ကာ စိတ်ရွှင်လန်း၊ အားကောင်းကျန်းမာ ဖြစ်ရမည်။
Verse 12
हतो वा दिवमारोहेद्धत्वा वा क्षितिमावसेत् । युद्धे हि संत्यजन् प्राणान् शक्रस्यैति सलोकताम्
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—စစ်မြေပြင်၌ ရွေးချယ်စရာသည် ပြင်းထန်သည်။ သတ်ခံရလျှင် ကောင်းကင်သို့ တက်ရောက်နိုင်၏; ရန်သူကို သတ်နိုင်လျှင် မြေပြင်ပေါ်၌ အာဏာကို ခံစားနိုင်၏။ စစ်ပွဲ၌ အသက်ကို စွန့်လွှတ်သူသည် အိန္ဒြာ၏ လောကသို့ ရောက်၏။
Verse 13
सर्वलोकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुमेव च । विश्वासाद् विनयं कुर्याद् विश्वसेच्चाप्युपायत:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—လူအပေါင်းတို့၏ စိတ်ကောင်းကို ရယူပြီးနောက် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အနေအထားကို ယူရမည်။ ယုံကြည်မှုအပေါ် မူတည်၍ နှိမ့်ချမှုနှင့် သဘောတူညီရေး အပြုအမူကို ကျင့်ရမည်။ ထို့ပြင် ရန်ငြိုးကို သက်သာစေရန်၊ ပဋိပက္ခကို ရှောင်ရှားရန် အကြံအစည်နှင့် နည်းလမ်းတကျ ယုံကြည်မှုကိုလည်း ထားရမည်။
Verse 14
अपचिक्रमिषु: क्षिप्रं साम्ना वा परिसान्त्वयन् । विलड्घयित्वा मन्त्रेण तत: स्वयमुपक्रमेत्
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—နောက်ဆုတ်ရမည့်အခါ မြန်မြန်ဆန်ဆန် ဆုတ်ခွာရမည်။ သဘောတူညီရေးနှင့် နူးညံ့သော စကားဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အကြံပေးမှုနှင့် လှည့်ကွက်ဖြင့် ရန်ဘက်ကို ကျော်လွှား၍ဖြစ်စေ။ ထိုသို့ ကာကွယ်ရေးတပ်စခန်း သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ရှိရာနေရာမှ လုံခြုံစွာ ထွက်ပြေးနိုင်ပြီးနောက် သင့်တော်သော အချိန်ကို စောင့်ရမည်။ ထို့နောက် ပညာရှိနှင့် ဂုဏ်သရေရှိသူတို့၏ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ပျောက်ဆုံးသွားသော ပစ္စည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်ရယူရန် ကြိုးပမ်းမှုကို စတင်ရမည်။
Verse 131
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय: ।। २१३१ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें एक सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် အရေးအခက်ကာလ၌ ကျင့်သုံးရသော ဓမ္မ (Āpaddharma) အပိုင်း၌ အခန်း တစ်ရာသုံးဆယ့်တစ် ပြီးဆုံး၏။ ဤပိတ်သိမ်းစကားသည် ဘိဿမ၏ အရေးအခက်အခြေအနေ၌ ဓမ္မအကြောင်း သင်ကြားချက်ကို တရားဝင် အဆုံးသတ်ကြောင်း အမှတ်အသားဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should treat dharma when social order depends on enforceable power: Bhīṣma argues that ideals lacking protective capacity become ineffective, making governance a test of practicable ethics rather than symbolic virtue.
Dharma, in the political realm, must be institutionally supported—bala is portrayed as the enabling condition for protection and justice, while personal conduct (truthfulness, restraint, measured speech) sustains legitimacy.
A results-oriented closure is implied: adopting the prescribed rehabilitative conduct leads to public esteem (pūjā) in this world and ‘great fruit’ (mahat phalam) beyond, functioning as a pragmatic incentive structure rather than a formal phalaśruti stanza.