Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 24
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवत: । जहत: प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्
svadharmānantara vṛttir jātyān anupajīvataḥ | jahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam ||
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မိမိ၏ မွေးရာဇာတိနှင့် အဆင့်အတန်းအလိုက် သတ်မှတ်ထားသော ဓမ္မကို အားထား၍ အသက်မွေးမနိုင်သော် အစားထိုးအသက်မွေးနည်းလမ်းကိုလည်း သင်ကြားထားသည်။ အကြောင်းမူကား အကျပ်အတည်းကာလ၌ ပထမနည်း—မိမိ၏ သ္ဝဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီစွာ နေထိုင်ခြင်း—ကို စွန့်လွှတ်ရသူသည် ဒုတိယနည်းဖြင့် အသက်ရှင်နိုင်သည်။ ဥပဒေမဲ့မှုသို့ မကျရောက်စေဘဲ အသက်ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် အောက်တန်းဝဏ္ဏ၏ အလုပ်အကိုင်ကိုပင် ယူဆောင်ခွင့်ရှိသည်»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In hardship, preserving life may require setting aside the primary rule of living strictly by one’s own svadharma; the tradition allows a secondary, emergency livelihood (anukalpa), even adopting work associated with a lower varna, to avoid greater moral collapse.
Bhishma is instructing Yudhishthira in the Shanti Parva on dharma, specifically explaining the graded rules of conduct: the normal rule (svadharma-based livelihood) and the emergency exception (alternative livelihood) when normal duty cannot sustain life.