Shloka 16
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
तस्मादापत्स्वधर्मोडपि श्रूयते धर्मलक्षण: । अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदु:
tasmād āpatsu dharmo 'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ | adharmo jāyate tasminn iti vai kavayo viduḥ ||
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ကြောင့် ဘေးကာလတွင် အဓမ္မပင်လျှင် ဓမ္မ၏ လက္ခဏာရှိသကဲ့သို့ ‘ဓမ္မ’ ဟု ကြားရတတ်သည်။ သို့သော် ကဗျာပညာရှိတို့သည် သေချာစွာ သိကြသည်– ဓမ္မနှင့် ဆန့်ကျင်၍ ပြုမူသည့်အခါ၊ ဒုက္ခအောက်၌ပင် ဖြစ်စေကာမူ၊ အဓမ္မသည် အမှန်တကယ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လိုအပ်ချက်က အမည်ခေါ်ပုံကို မရှင်းမလင်း ဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း အကျင့်သီလ၏ အကျိုးဆက်သည် မပျောက်ကွယ်; ခက်ခဲမှုက အမှားကို သန့်ရှင်းစေမည် မဟုတ်»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even if emergency conduct is sometimes described as ‘dharma-like,’ the wise maintain that acting against dharma still generates adharma; distress may explain actions but does not erase their ethical nature or consequences.
In the Shanti Parva’s instruction on conduct, Bhishma advises Yudhishthira about moral decision-making under crisis (āpaddharma), warning that necessity can lead people to justify questionable acts, yet wrongdoing remains wrongdoing.