Adhyaya 130
Āpad-dharma and Discernment in Livelihood (आपद्धर्मे विज्ञानबलम्)
Upa-parva: Āpad-dharma / Ethical Conduct in Calamity (within Śānti-parva rājadharma discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how a brāhmaṇa should sustain life when the age is degraded and social livelihood becomes predatory, especially when compassion for dependents prevents renunciation. Bhīṣma answers that one should rely on the ‘strength of discernment’ (vijñāna-bala) and treat all action as justified only insofar as it serves a ‘good end’ (sādhu-artha). He permits, under crisis logic, taking resources from the unethical to support the ethical, framing such transfer as a dharma-informed reallocation rather than ordinary theft. The chapter then marks limits: do not harass or punish respected ritual specialists (ṛtvik, purohita, ācārya); treat enduring norms as the “eye of the world” (pramāṇa) for distinguishing right and wrong; and do not let angry local talk determine royal action. A sustained warning follows against parivāda/paiśunya (defamation, malicious speech): it should neither be spoken nor listened to, and the virtuous are characterized as speakers of merits rather than faults. The chapter concludes by elevating ācāra (good conduct) as a major sign of dharma, noting competing claims of textualism, and affirming ṛṣi exemplars as strong evidence while cautioning that deceitful gain diminishes dharma. Finally, dharma is described as difficult to track—like following a wounded animal’s trail—requiring disciplined, trained pathways associated with rājarṣi conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर धर्मामृत से तृप्त न होकर भीष्म से पुनः धर्म की ही कथा माँगते हैं—और भीष्म एक प्राचीन इतिहास का द्वार खोलते हैं: यम और महात्मा गौतम का संवाद। → पारियात्र पर्वत के महान आश्रम में गौतम की दीर्घ तपस्या (साठ हजार वर्ष) का वर्णन होता है। तप से भावित ऋषि के सामने यम प्रकट होते हैं, और गौतम मनुष्य-जीवन की सबसे कठिन गाँठें पूछते हैं—माता-पिता के ऋण से मुक्ति कैसे, और दुर्लभ शुद्ध लोक कैसे प्राप्त हों? → यम का निर्णायक उपदेश: तप, शौच (बाह्य-आन्तरिक पवित्रता), सत्य और धर्म में निरत रहकर माता-पिता की प्रतिदिन श्रद्धापूर्वक पूजा/सेवा—यही अनृणता (ऋण-मुक्ति) का मूल मार्ग है; और राजधर्म के स्तर पर, पर्याप्त दक्षिणाओं सहित अनेक अश्वमेध यज्ञों द्वारा अद्भुत लोकों की प्राप्ति का विधान। → संवाद का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि व्यक्तिगत धर्म (सेवा, सत्य, शौच, तप) और राजधर्म (यज्ञ, दान, विधिपूर्वक कर्म) दोनों अपने-अपने अधिकार-क्षेत्र में लोक-कल्याण और परलोक-गति के साधन हैं; युधिष्ठिर के लिए यह शिक्षा राज्य-कर्तव्य और आत्म-शुद्धि के संतुलन का संकेत बनती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। जज स::ः: - आशाको अत्यन्त कृश कहनेका तात्पर्य यह है कि वह मनुष्यको अत्यन्त कृश बना देती है। एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: यम और गौतमका संवाद युधिछिर उवाच नामृतस्येव पर्याप्तिर्ममास्ति ब्रुवति त्वयि । यथा हि स्वात्मवृत्तिस्थस्तथा तृप्तोडस्मि भारत,युधिष्ठिरने कहा--भरतनन्दन! जैसे अमृतको पीनेसे इच्छा पूर्ण नहीं होती, और भी पीनेकी इच्छा बढ़ती जाती है, उसी प्रकार जब आप उपदेश करने लगते हैं, उस समय उसे सुननेसे मेरा मन नहीं भरता है। जैसे परमात्माके ध्यानमें निमग्न हुआ योगी परमानन्दसे तृप्त हो जाता है, उसी प्रकार मैं भी अत्यन्त तृप्तिका अनुभव करता हूँ
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြော၏—အို ဘာရတသားရေ၊ သင်ဟောပြောသည့်အခါ ငါ့အတွက် “လုံလောက်ပြီ” ဟူသော ခံစားချက် မရှိပေ။ အမృతကို သောက်လျှင်လည်း မပြည့်စုံသကဲ့သို့၊ ထပ်မံသောက်လိုစိတ်သာ ပို၍ နိုးထလာသကဲ့သို့ပင်။ ထို့ပြင် အမြင့်ဆုံး အတ္တကို သတိစူးစိုက်၍ ဓ్యာန၌ နစ်မြုပ်နေသော ယောဂီသည် အမြတ်ဆုံး အာနန္ဒဖြင့် ပြည့်ဝသကဲ့သို့၊ သင်၏ သင်ကြားမှုကို နားထောင်နေစဉ် ငါလည်း အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ ပြည့်ဝတင်းတိမ်မှုကို ခံစားရ၏။
Verse 2
तस्मात् कथय भूयस्त्वं धर्ममेव पितामह । न हि तृप्तिमहं यामि पिबन् धर्मामृतं हि ते,अतः पितामह! आप पुनः धर्मकी ही बात बताइये। आपके धर्मोपदेशरूपी अमृतका पान करते समय मुझे यह नहीं अनुभव होता है कि बस, अब पूरा हो गया, बल्कि सुननेकी प्यास और बढ़ती ही जाती है
ထို့ကြောင့် အို အဘိုးကြီးရေ၊ ထပ်မံဟောပြောပါ—ဓမ္မအကြောင်းကိုသာ ဟောပြောပါ။ သင်၏ တရားသင်ကြားမှုဟူသော အမృతကို ငါသောက်နေစဉ် “လုံလောက်ပြီ” ဟူသော ခံစားချက် မရပေ; အစားထိုး၍ နားထောင်လိုသည့် ဆာလောင်မှုသာ ပို၍ တိုးလာသည်။
Verse 3
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गौतमस्य च संवादं यमस्य च महात्मन:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस धर्मके विषयमें भी विज्ञ पुरुष गौतम तथा महात्मा यमके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ဘိဿမက ပြော၏—“ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ဓမ္မအကြောင်းဤကိစ္စတွင်လည်း ပညာရှိတို့သည် ရှေးဟောင်း သာဓကတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာယူကြသည်။ အဲဒါက ဂေါတမနှင့် မဟာအတ္တရှိသော ယမတို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုအဖြစ် ရှိသော ရှေးပုံပြင်ပင် ဖြစ်သည်။”
Verse 4
पारियात्र गिरिं प्राप्प गौतमस्याश्रमो महान् | उवास गौतमो यं च काल॑ तमपि मे शूणु,पारियात्रनामक पर्वतपर महर्षि गौतमका महान् आश्रम है। उसमें गौतम जितने समयतक रहे, वह भी मुझसे सुनो
ဘိဿမက ပြော၏—“ပါရိယာတြ တောင်သို့ ရောက်သော် ဂေါတမ၏ ကြီးမားသော အာရှရမ်ရှိ၏။ ဂေါတမသည် ထိုနေရာ၌ မည်မျှကြာ နေထိုင်ခဲ့သည်ကိုလည်း ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့။”
Verse 5
षष्टिं वर्षसहस्राणि सो5तप्यद् गौतमस्तप: । तमुग्रतपसा युक्त भावितं सुमहामुनिम्,गौतमने उस आश्रममें साठ हजार वर्षोतक तपस्या की। नरश्रेष्ठ। एक दिन उग्र तपस्यामें लगे हुए पवित्र महात्मा महामुनि गौतमके पास लोकपाल यम स्वयं आये। उन्होंने वहाँ आकर उत्तम तपस्वी गौतम ऋषिको देखा
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ ဂေါတမမုနိသည် နှစ်ခြောက်သောင်းတိုင်အောင် တပဿာကို ဆောင်ရွက်하였다။ ပြင်းထန်သော တပဿာသီလနှင့် ပြည့်စုံ၍ တပဿာကြောင့် သန့်စင်ကာ ဝိညာဉ်ရေးအရ ပြည့်ဝရင့်ကျက်လာသော မဟာမုနိသည် ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှုနှင့် အတွင်းအား၏ စံနမူနာတစ်ပါး ဖြစ်လေ၏။ (နောက်ဆက်တွဲဇာတ်ကြောင်းတွင် ဓမ္မစည်းကမ်းကို ကာကွယ်သော လောကပာလ ယမသည် ထိုအောင်မြင်သော တပဿာရှင်ကို ကြည့်ရှုရန် လာရောက်သည်။)
Verse 6
उपयातो नरव्यात्र लोकपालो यमस्तदा | तमपश्यत् सुतपसमृषिं वै गौतमं तदा,गौतमने उस आश्रममें साठ हजार वर्षोतक तपस्या की। नरश्रेष्ठ। एक दिन उग्र तपस्यामें लगे हुए पवित्र महात्मा महामुनि गौतमके पास लोकपाल यम स्वयं आये। उन्होंने वहाँ आकर उत्तम तपस्वी गौतम ऋषिको देखा
ထိုအခါ လောကပာလ ယမသည် ရောက်လာ၏။ ထိုအချိန်တွင်ပင် သူသည် တပဿာအလွန်မြင့်သော ရှင်မုနိ ဂေါတမကို တွေ့မြင်လေ၏။
Verse 7
सतं विदित्वा ब्रद्मर्षियममागतमोजसा । प्राउजलि: प्रयतो भूत्वा उपविष्टस्तपोधन:,ब्रह्मर्षि गौतमने वहाँ आये हुए यमराजको उनके तेजसे ही जान लिया। फिर वे तपोधन मुनि हाथ जोड़ संयतचित्त हो उनके पास जा बैठे
ဗြဟ္မရိရှိ ဂေါတမသည် ရောက်လာသူကို သူ၏တေဇောဓာတ်ကြောင့်ပင် ယမဟု သိမြင်လေ၏။ ထို့နောက် တပဿာဓန မုနိသည် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်၍ လက်အုပ်ချီကာ အနီး၌ ထိုင်လေ၏။
Verse 8
त॑ं धर्मराजो दृष्ट्वैव सत्कृत्यैव द्विजर्षभम् | न्यमन्त्रयत धर्मेण क्रियतां किमिति ब्रुवन्,धर्मराजने विप्रवर गौतमको देखते ही उनका सत्कार किया और मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ऐसा कहते हुए उन्हें धर्मचर्चा सुननेके लिये सम्मति प्रदान की
ဓမ္မရာဇ ယမသည် ထိုဒွိဇရိရှိအထွတ်အမြတ်ကို မြင်သည်နှင့်တပြိုင်နက် လေးစားစွာ ဧည့်ခံလေ၏။ ထို့နောက် ဓမ္မအတိုင်း ဖိတ်ခေါ်ကာ “ဘာကို ဆောင်ရွက်ပေးရမည်နည်း။ သင်အတွက် မည်သို့ ဝန်ဆောင်ရမည်နည်း” ဟု မေးလေ၏။
Verse 9
गौतम उवाच मातापितृभ्यामानृण्यं कि कृत्वा समवाप्रुयात् । कथं च लोकानाप्रोति पुरुषो दुर्लभान् शुचीन्,तब गौतमने कहा--भगवन्! मनुष्य कौन-सा कर्म करके माता-पिताके ऋणसे उऋण हो सकता है? और किस प्रकार उसे दुर्लभ एवं पवित्र लोकोंकी प्राप्ति होती है?
ဂေါတမက ပြောသည်။ “အရှင်မြတ်ဘုရား၊ မိခင်ဖခင်တို့အပေါ်ရှိ အကြွေးကို လူသည် မည်သည့်ကံဖြင့် ဆပ်ကာ ကင်းလွတ်နိုင်သနည်း။ ထို့ပြင် ရှားပါး၍ သန့်ရှင်းသော လောကများကို မည်သို့ ရောက်နိုင်သနည်း”
Verse 10
यम उवाच तपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च | मातापित्रोरहरह: पूजनं कार्यमज्जसा,यमराजने कहा--ब्रह्मन्! मनुष्य तप करे, बाहर-भीतरसे पवित्र रहे और सदा सत्यभाषणरूप धर्मके पालनमें तत्पर रहे। यह सब करते हुए ही उसे नित्यप्रति माता- पिताकी सेवा-पूजा करनी चाहिये
ယမမင်းက မိန့်တော်မူသည်– «လူသည် အမြဲတမ်း တပဿ (အတိအကျကျင့်သုံးမှု) ကို ကျင့်၍ အပြင်အတွင်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းရမည်။ ထို့ပြင် အမှန်တရားကို ပြောဆိုခြင်းဟူသော ဓမ္မ၌ တည်ကြည်ရမည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်နေစဉ်တွင်ပင် မိခင်ဖခင်တို့ကို နေ့စဉ် မနှောင့်နှေးဘဲ ဝန်ဆောင်၍ ပူဇော်ရမည်»။
Verse 11
अश्वमेधैश्व यष्टव्यं बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै: । तेन लोकानवाप्रोति पुरुषो5द्धभुतदर्शनान्,राजाको तो पर्याप्त दक्षिणाओंसे युक्त अनेक अश्वमेध यज्ञोंका अनुष्ठान भी करना चाहिये। ऐसा करनेसे पुरुष अद्भुत दृश्योंसे सम्पन्न पुण्यलोकोंको प्राप्त कर लेता है
ယမမင်းက မိန့်တော်မူသည်– «ထို့အပြင် သင့်လျော်စွာ ပေးအပ်ထားသော ဒက္ခိဏာ (ယဇ်ပူဇော်ခ) များနှင့်အတူ အရှွမေဓ ယဇ်ပူဇော်ပွဲများကို များစွာ ဆောင်ရွက်သင့်သည်။ ထိုကုသိုလ်ကြောင့် လူသည် အံ့ဩဖွယ် မြင်ကွင်းများ ပြည့်နှက်သော ကုသိုလ်လောကများသို့ ရောက်လိမ့်မည်»။
Verse 128
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुिशासनपर्वमें ऋषभगीताविषयक एक सौ अद्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မာနုသာသန အပိုင်းအတွင်း—“ဋ္ဌသဘဂီတာ” ဟု ခေါ်သော သင်ကြားချက်ကို ဆောင်သော အခန်း တစ်ရာနှစ်ဆယ့်ရှစ် ပြီးဆုံး၏။
Verse 129
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि यमगौतमसंवादे एकोनत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें यम और यौतमका संवादविषयक एक सौ उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—ရာဇဓမ္မာနုသာသန အပိုင်းအတွင်း—ယမနှင့် ဂေါတမတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲကို တင်ပြသော အခန်း တစ်ရာနှစ်ဆယ့်ကိုး ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန်သည် တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဓမ္မဥပဒေကို ၎င်းတို့၏ အပြန်အလှန်စကားဝိုင်းမှတစ်ဆင့် ဖော်ပြထားသည့် သင်ကြားမှုတစ်စု ပြီးဆုံးကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။
Frequently Asked Questions
How a brāhmaṇa should ethically maintain livelihood in a degraded social order without abandoning dependents, and what actions remain permissible when ordinary norms cannot be sustained.
Discernment (vijñāna) must govern crisis action: survival choices are evaluated by whether they serve a genuinely ethical end, avoid institutional harm, and preserve social trust by refusing slander and destabilizing speech.
Yes: dharma is portrayed as difficult to trace and requiring trained judgment, with ācāra (exemplary conduct) and ṛṣi precedents treated as strong indicators, while deceitful acquisition is flagged as dharma-diminishing even if materially successful.