Shloka 1

Bhīṣma’s Fall, the Arrow-bed (śara-talpa), and the Establishment of Guard

Devanagari script

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ६१ श्लोक हैं।] ऑपन--माज छा अि>-आकऋाज द्ादर्शाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यका अश्वत्थामाको अशुभ शकुनोंकी सूचना देते हुए उसे भीष्मकी रक्षाके लिये धृष्टद्युम्नसे युद्ध करनेका आदेश देना संजय उवाच अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रम: । समादाय महतच्चापं मत्तवारणवारणम्‌

Transliteration

sañjaya uvāca | atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ | samādāya mahac cāpaṃ mattavāraṇavāraṇam ||

Translation

သဉ္ဇယက ပြောသည်— ထို့နောက် မူးယစ်ဆင်ကဲ့သို့ အားထုတ်တိုးဝင်နိုင်သော မဟာမြားပစ်သူ သူရဲကောင်းသည် မဟာကြီးမားသော လေးကို ကိုင်ယူ하였다—မူးယစ်ဆင်တောင် တားဆီးနိုင်သည့် လက်နက်တစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်မြေပြင်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို တမင်တကာ စုစည်းနေခြင်းကို ပြသသည်—မိမိဘက်၏ အမိန့်ပေးသူကို ကာကွယ်ရန်ဟူသော တာဝန်ကို သိမြင်လျက်၊ မကြာမီ ပေါ်ပေါက်မည့် အကြမ်းဖက်မှု၏ ဓမ္မဆိုင်ရာ အလေးချိန်ကိုလည်း တိုးမြှင့်စေသည်။

Word by Word

• {'atha': 'then

• thereupon (narrative transition)', 'vīraḥ': 'hero

• valiant warrior', 'maheṣvāsaḥ': 'great archer (lit. ‘one with a great bow’)', 'mattavāraṇa': 'an intoxicated/maddened elephant', 'vikramaḥ': 'stride

• forceful advance', 'samādāya': 'having taken up

• having grasped', 'mahat': 'great

• mighty', 'cāpaṃ': 'bow', 'vāraṇam': 'one that restrains/checks

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• bow (cāpa)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse foregrounds deliberate readiness and controlled power: martial strength is not mere rage but an instrument taken up with purpose, typically framed in the epic as protection of one’s side and fulfillment of kṣatriya-duty—yet it also heightens the ethical gravity of choosing violence.

What is happening in the narrative?

Sanjaya describes a formidable archer stepping forward and taking up a massive bow, likening his momentum to a maddened elephant and the bow to something that can restrain such force—an image of imminent, forceful engagement on the battlefield.