Shloka 12
Bhaṅgāśvanopākhyāna — On comparative affection in strī–puruṣa union (भङ्गाश्वनोपाख्यानम्)
अपनेको स्त्रीरूपमें देखकर राजाको बड़ी लज्जा हुई। उनके सारे अन्तःकरणमें भारी चिन्ता व्याप्त हो गयी। उनकी इन्द्रियाँ और चेतना व्याकुल हो उठीं ।।
bhīṣma uvāca | ārohiṣye kathaṁ tv aśvaṁ kathaṁ yāsyāmi vai puram | iṣṭenāgniṣṭutā cāpi putrāṇāṁ śatam aurasam ||
ဘိဿမက ပြောသည်— မိမိကိုယ်ကို မိန်းမသဏ္ဌာန်ဖြင့် မြင်သောအခါ မင်းသည် အရှက်ကြီးစွာ ခံစားရ၏။ စိတ်တစ်လုံးလုံးတွင် လေးလံသော စိုးရိမ်ပူပန်မှု ပြန့်နှံ့လာ၍ အာရုံခံများနှင့် သတိအာရုံတို့လည်း လှုပ်ရှားမတည်ငြိမ် ဖြစ်လာ၏။ ထို့နောက် သူသည် «ယခု ငါ မြင်းပေါ်ကို မည်သို့ တက်ရမည်နည်း။ မြို့သို့ မည်သို့ သွားရမည်နည်း။ ငါ ပြုလုပ်ခဲ့သော အဂ္နိဋ္ဌုတ် (Agniṣṭut) ယဇ်ကြောင့် ငါ့ကိုယ်မှ မွေးဖွားသော အင်အားကြီး သားတစ်ရာကို ရရှိခဲ့သည်—သူတို့အား ငါ ဘာပြောရမည်နည်း။ ငါ့မယားများအကြား၊ မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်ပြည်သူတို့အကြား ငါ မည်သို့ ပေါ်ထွက်ရမည်နည်း» ဟု စဉ်းစားလေ၏။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how a ruler’s sense of dharma is intertwined with social role and public accountability: inner turmoil arises when one’s outward identity no longer fits expected duties (riding, appearing in court, addressing heirs). It also underscores the weight of ritual and lineage—merit gained through sacrifice and the responsibility toward one’s children and subjects become sources of ethical pressure, not mere pride.
Bhishma narrates that the king, transformed into a woman, feels intense shame and anxiety. She worries about practical and social consequences—how to ride a horse, enter the city, face her wives and the people, and especially how to speak to the hundred sons she had previously obtained through the Agniṣṭut sacrifice.