Adhyaya 181
Bhāiṣajya-yoga: Lehyas for Kāsa–Śvāsa–Hikkā, Blood-Pacifying Drinks, Udvartana Depilation, and Dental Brightening
ဗြဟ္မာခဏ္ဍ၏ လက်တွေ့ကျသော သင်ကြားမှုကို ဆက်လက်၍ ဟရီသည် ရှီဝအား အမြန်အာနိသင်ရှိသော ဆေးဖော်မြူလာများကို သင်ပေးသည်။ အစပိုင်းတွင် အတွင်းသောက်ဆေးများ—ကြေးအိုးတွင် တာမ္ဘူလာ၊ ဂှရိတ၊ ပျားရည်၊ ဆားကို နို့နှင့်ရော၍ နာကျင်မှုသက်သာစေကာ မျက်စိအကျိုးရှိကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့နောက် ဟရိတကီ–ဝစာ–ကုဋ္ဌ–ဗျိုးသ ကို ဟိင်္ဂုနှင့် မနဟ္သီလာတို့နှင့်ပေါင်းသည့် လေဟျာများ၊ ပိပ္ပလီ–တရိဖလာကို ပျားရည်နှင့်ပေါင်းသည့် လေဟျာတို့ဖြင့် နှာပိတ်ခြင်း၊ ချောင်းဆိုးခြင်း၊ အသက်ရှူခက်ခဲပြင်းထန်ခြင်းကို ဖယ်ရှားရန် ဖော်ပြသည်။ စိတြကကို ပိပ္ပလီပြာမှုန့်နှင့်ပေါင်း၍ သွားလာသက်သာစေသော śvāsa–kāsa–hikkā ဆေးအဖြစ် ထပ်မံဆိုသည်။ ထို့နောက် အေးမြ၍ သွေးရောဂါသက်သာစေသော နီလိုတ္ပလ၊ သကြား၊ မဓုက၊ ပဒ္မကကို ဆန်ရေဖြင့်ပေါင်းသောက်ရန်၊ ထို့ပြင် ခြောက်ဂျင်း၊ သကြား၊ ပျားရည်ဖြင့် ဂုတိကာအသေးတစ်လုံးက အသံကို ချိုမြစေကြောင်း ဖော်ပြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အပြင်ပိုင်းအလှအပသို့ ပြောင်း၍ အမွှေးဖယ်ရှားသော ဥဒ္ဝရတနာများ—ဟရိတာလ၊ သင်္ခါမှုန့်/ပြာ၊ ငှက်ပျောရွက်ပြာ၊ တုမ္ဘိနီသီး၊ လက်ချ်ရည်နှင့် ဆိတ်ဆီးဖြင့်ကြိတ်ကာ လိုင်မ်၊ ရီယယ်ဂါ၊ ကျောက်ဆားတို့ပါဝင်သည့် ဖော်မြူလာများကို ဆိုသည်။ အဆုံးတွင် ပါးစပ်တွင် ဆေးကို ကြာကြာကိုင်ထားသည့် လေ့ကျင့်မှုဖြင့် သန့်ရှင်းဖြူဝင်းချောမွေ့သော သွားများရမည်ဟု ကတိပြုကာ ကိုယ်ခန္ဓာသန့်ရှင်းရေးနှင့် နေ့စဉ်စည်းကမ်းကို ချိတ်ဆက်၍ နောက်အခန်းသို့ ဆက်ရန် အခြေခံပေးသည်။
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / ताम्बूलञ्च घृतं क्षौद्रं लवणं ताम्रभाजने / तथा पयः समायुक्तं चक्षुः शूलहरं परम्
ဟရီ (ဗိဿ္ဏုဘုရား) မိန့်တော်မူသည်– တာမ္ဘူလ (ကွမ်းရွက်)၊ ဂှရိတ (သန့်ထောပတ်)၊ ခ္ဆော်ဒြ (ပျားရည်) နှင့် ဆားကို ကြေးနီအိုးတွင် ထည့်၍၊ နို့နှင့်လည်း ပေါင်းစပ်လျှင် မျက်စိအတွက် အကျိုးရှိကာ နာကျင်မှု (ရှူလ) ကို အထူးသဖြင့် သက်သာစေသည်။
Verse 2
हरीतकी वचा कुष्ठं व्योषं हिङ्गु मनः शिला / कासे श्वासे च हिक्कायां लिह्यात्क्षौद्रं घृप्लुतम्
ဟာရီတကီ၊ ဝစာ၊ ကုဋ္ဌ၊ ဗျိုးရှ (စပ်သုံးမျိုး)၊ ဟိင်္ဂု နှင့် မနဟ္ရှီလာတို့ကို ပျားရည်ဖြင့် လိမ်းစားနိုင်သည့် လေဟျာအဖြစ် ပြုလုပ်၍ ဂျီဖြင့် စိုစွတ်စေကာ ချောင်းဆိုး၊ အသက်ရှူကျပ်နှင့် ဟစ်ကပ်ရှိသော် လိမ်းစားရမည်။
Verse 3
पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं मधुना लेहयेन्नरः / नश्यते पीनसः कासः श्वासश्च बलवत्तरः
ပိပ္ပလီနှင့် တြိဖလာမှုန့်ကို ပျားရည်နှင့် ရော၍ လေဟျာအဖြစ် လိမ်းစားလျှင် နှာ塞 (ပီနသ)၊ ချောင်းဆိုးနှင့် ပြင်းထန်သော အသက်ရှူကျပ်တောင် ပျောက်ကင်းသွားသည်။
Verse 4
समूलचित्रकं भस्मपिप्पलीचूर्णकं लिहेत् / श्वासं कासञ्च हिक्काञ्च मधुमिश्रं वृषध्वज !
အို ဝೃಷဓွဇ (နွားတံဆိပ်ကိုင် သီဝ)၊ အမြစ်ပါသော စိတ္တရက (citraka) အမှုန့်နှင့် ပိပ္ပလီ၏ ပြာသဖွယ် အမှုန့်ကို ပျားရည်နှင့် ရော၍ လိမ်းစားရမည်။ ထိုသည် အသက်ရှူကျပ်၊ ချောင်းဆိုးနှင့် ဟစ်ကပ်ကို သက်သာစေသည်။
Verse 5
नीलोत्पलं शर्करा च मधुकं पद्मकं समम् / तण्डुलोदकसंमिश्रं प्रशमेद्रक्तविक्रियाः
နီလိုတ်ပလ (အပြာရောင် ကြာပန်း)၊ သကြား၊ မဓုက နှင့် ပဒ္မက ကို အချိုးတူယူ၍ ဆန်ရေဖြင့် ရောသောက်လျှင် သွေး၏ မကောင်းသော ပြောင်းလဲမှုများနှင့် သွေးရောဂါများကို သက်သာစေသည်။
Verse 6
शुण्ठी च शर्करा चैव तथा क्षौद्रेण संयुता / कोकिलस्वर एव स्याद्गुटिका भुक्तिमात्रतः
ရှုဏ္ဌီ (ခြောက်သွေ့ ဂျင်း) နှင့် သကြားကို ပျားရည်နှင့် ပေါင်းစပ်၍ လုံးသေးသေး ဂုဋိကာအဖြစ် သောက်လျှင်၊ စားရုံမျှဖြင့် အသံသည် ကုကိလငှက်ကဲ့သို့ ချိုမြိန်သံလွင် ဖြစ်လာမည်။
Verse 7
हरितालं शङ्खचूर्णं कदलीदलभस्मना / एतद्द्रव्येण चोद्वर्त्य लोमशातनमुत्तमम्
ဟရိတာလ (orpiment)၊ သင်္ခခွံမှုန့်နှင့် ငှက်ပျောရွက်ပြာတို့ကို ရောစပ်၍ ကိုယ်ခန္ဓာပေါ်တွင် ပွတ်လိမ်းလျှင် ရောမဖယ်ရှားရာတွင် အလွန်ကောင်းသော ဆေးရည်ကို ရရှိသည်။
Verse 8
लवणं हरितालञ्च तुम्बिन्याश्च फलानि च / लाक्षारससमायुक्तं लोमशातनमुत्तम्
ဆား၊ ဟရိတာလနှင့် တုမ္ဘိနီအပင်၏ အသီးတို့ကို လက္ခာရည်နှင့် ရောစပ်လျှင် ကိုယ်ရောမဖယ်ရှားရန် အလွန်ကောင်းသော ဆေးပြင်တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။
Verse 9
सुधा च हरितालञ्च शङ्खभस्म मनः शिला / सैन्धवेन सहैकत्र छागमूत्रेण पेषयेत्
သုဓာ (ကယ်လ်စ်)၊ ဟရိတာလ၊ သင်္ခပြာနှင့် မနဟ်သီလာ (realgar) တို့ကို ကျောက်ဆားနှင့်အတူ တစ်နေရာတည်း ပေါင်း၍ ဆိတ်ဆီးကို ပွတ်ဖျော်အဖြစ် သုံးကာ ကြိတ်ရမည်။
Verse 10
तत्क्षणोद्वर्तनादेव लोमशातनमुत्तमम् / शङ्खमामलकं पत्रं धातक्याः कुसुमानि च
ထိုအမှုန့်ပွတ်နှိပ်ခြင်း (ဥဒ္ဝර්တန) ကို ချက်ချင်းပြုလုပ်သည့်အခါပင် ရောမဖယ်ရှားရာတွင် အလွန်ကောင်းသော အကျိုးကို ရသည်။ ထို့အပြင် သင်္ခမှုန့်၊ အာမလက၊ ရွက်နှင့် ဓာတကီပန်းတို့လည်း အကြံပြုထားသည်။
Verse 11
पिष्ट्वा तत्पयसा सार्धं सप्ताहं धारयेन्मुखे / स्निग्धाः श्वेताश्च दन्ताश्च भवन्ति विमलप्रभाः
ထိုအရာကို ကြိတ်ပြီး ထိုနို့နှင့် ရောစပ်ကာ တစ်ပတ်ကြာ ပါးစပ်တွင် ထိန်းထားရမည်။ ထို့နောက် သွားများသည် ချောမွေ့၍ ဖြူစင်ကာ သန့်ရှင်းတောက်ပလာသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter highlights three classical forms: (1) leha/lehyā—lickable electuaries often bound with honey and ghee for respiratory complaints; (2) guṭikā—small pills for targeted effects like voice sweetness; and (3) udvartana—dry/powder massage applications used here for depilatory outcomes.
Within Ayurvedic logic, madhu commonly serves as a yogavāhī/anupāna-like carrier and palatability enhancer, while ghṛta supports lubrication and delivery, especially in vāta-pitta contexts and for throat/voice support; the text uses them as practical binders for lehyas and pills.
Traditional rasāyana/rasauṣadhi practice employs minerals only with specific purification (śodhana) and expert supervision. The chapter lists them as classical ingredients, but modern use without qualified guidance can be unsafe.