Adhyaya 168

Verse 1

निदानं समाप्तम् / धन्वन्तरिरुवाच / सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् / शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे

«ရောဂါအကြောင်းရင်းခွဲခြမ်းခြင်း အပိုင်း ပြီးဆုံးပြီ»။ ဓနွန္တရီက မိန့်ကြားသည်– «ယခု ငါသည် ရောဂါအားလုံးကို ဖယ်ရှားပေးနိုင်သော အတည်ပြုထားသည့် ကုထုံးယောဂတို့၏ အနှစ်သာရကို ဟောကြားမည်။ နားထောင်လော့၊ အို သုश्रုတ၊ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်—သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက်»။

Verse 2

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् / चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्

ချဉ်းကပ်ကပ်၊ စပ်၊ ခါး၊ ချဉ်၊ ခြောက်သွေ့သော အစားအစာများကို စားသုံးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု၊ ကာမလွန်ကဲမှု၊ အလုပ်ပင်ပန်းလွန်ကဲမှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ညအိပ်မပျော်ဘဲ နိုးနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း—ရောဂါအခြေအနေများ ပေါ်ပေါက်လာသည်။

Verse 3

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् / वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये

အသံမြင့်မြင့် ပြောဆိုခြင်း၊ အလွန်အကျွံ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးနှင့် ဖိအားခံခြင်း၊ အလုပ်နှင့် လှုပ်ရှားမှုတွင် အလွန်အကျွံ ကြိုးစားခြင်းကြောင့်—ဝါယု (လေဓာတ်) က တက်ကြွ၍ ကုန်ခမ်းလာသည်။ မိုးရွာချိန်၊ အဟောင်းအစားအစာ စားချိန်နှင့် နေ့ကုန်ချိန်တွင်လည်း ထပ်မံ လှုံ့ဆော်တတ်သည်။

Verse 4

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् / तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्

ပူ၊ ချဉ်၊ ဆားငန်၊ အယ်လ်ကလီ၊ စပ်နှင့် မကြေညက်သော အစားအစာများကို စားသုံးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နေရောင်ပြင်းထန်မှု၊ မီးအပူလောင်ကျွမ်းမှု၊ အရက်သောက်သုံးမှုနှင့် ဒေါသကို လိုက်နာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း—ပိတ္တ (ကိုယ်အပူဓာတ်) တက်ကြွ၍ ကုန်ခမ်းလာသည်။

Verse 5

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये / ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः

ကိုယ်ရှိသူသည် အပူလောင်ချိန်တွင် စားသောက်လျှင်—နေ့လယ်ချိန်၊ မိုးရာသီအဆုံးချိန်နှင့် နွေရာသီတွင် အလယ်ညချိန်၌ပင်—ပိတ္တ (အပူဓာတ်) တက်ကြွ၍ ကုန်ခမ်းလာသည်။

Verse 6

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् / नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि

ချို၊ ချဉ်၊ ဆားငန်၊ ဆီပြန်၊ လေးလံ၊ အေးမြသော အစားအစာများကို အလွန်အကျွံ စားသုံးခြင်းကြောင့် ကဖ (သလိပ်ဓာတ်) ပျက်ယွင်းလာသည်။ ထို့ပြင် အသစ်ချက်ထမင်း (သစ်စပါး)၊ စေးကပ်ချွဲချွဲ အစားအစာများနှင့် ရေစိုဒေသ/ရေကန်ဒေသမှ အသားမျိုးများကို စားသုံးခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။

Verse 7

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः / कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति

ကဖ (Kapha) သည် လေ့ကျင့်ခန်းမရှိခြင်း၊ နေ့ခင်းအိပ်ခြင်း၊ အိပ်လွန်ထိုင်လွန်စသည့် သက်သာချမ်းသာမှုကို လွန်ကဲစွာခံစားခြင်းကြောင့် ပျက်ယွင်းတတ်သည်။ ထို့ပြင် အစာစားပြီးနောက်နှင့် နွေဦးရာသီ (ဝသန္တ) တွင် ကဖရောဂါများ အထူးတလည် ပြင်းထန်တတ်သည်။

Verse 8

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः / तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्

၎င်း၏လက္ခဏာများမှာ ကိုယ်ခန္ဓာကြမ်းတမ်းခြင်း၊ ကျစ်လစ်တင်းကျပ်ခြင်း၊ စူးနာခြင်း၊ ပိတ်ဆို့၍ ဝမ်းချုပ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အိပ်ငိုက်ခြင်း၊ အမွှေးတက်ခြင်း (gooseflesh)၊ တင်းကျပ်ခဲယဉ်းခြင်းနှင့် ခြောက်သွေ့ခြင်းတို့လည်း ပါဝင်သည်။

Verse 9

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् / वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्

အရောင်မဲမဲညိုညိုဖြစ်ခြင်း၊ လက်ခြေကိုယ်အင်္ဂါများ လျော့ရဲကွာဟခြင်း၊ အားနည်းခြင်းနှင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု တိုးလာခြင်းတို့သည် ပျက်ယွင်းသော ဝါယု (Vāyu) ၏ လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။ ဤလက္ခဏာများပါရှိသူ၏ ရောဂါကို ဝါတ (Vāta) သဘောတရားဖြစ်သည်ဟု ဆိုရမည်။

Verse 10

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः / कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः

လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ပူခြင်း၊ အပူတက်ခြင်း၊ ချွေးထွက်၍ ခြေဖဝါးစိုစွတ်ခြင်း၊ ဒေါသထွက်ခြင်း၊ မျက်နှာနီရဲခြင်းနှင့် ပင်ပန်းခြင်းတို့ရှိသည်။ ထို့ပြင် စပ်သို့မဟုတ် ချဉ်သောအရသာ၊ အလောင်းကဲ့သို့ အနံ့ဆိုးခြင်း၊ ချွေးအလွန်ထွက်ခြင်း၊ မူးလဲခြင်း၊ ရေငတ်လွန်ကဲခြင်းနှင့် မူးဝေခြင်း—ဤတို့သည် ထင်ရှားသော လက္ခဏာများဟု ဖော်ပြထားသည်။

Verse 11

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः / देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्

ပိတ္တ (Pitta) ၏ လက္ခဏာများ ပေါ်ထွက်လာသောအခါ လူ၏အရောင်သည် အဝါရောင်နှင့် အစိမ်းရောင်သို့ လှည့်တတ်သည်။ ထို့ပြင် ကိုယ်ခန္ဓာတွင် ဆီပြန်ချောမွေ့ခြင်း၊ ချိုမြိန်သကဲ့သို့ ခံစားရခြင်း၊ အခြေအနေကြာရှည်နှေးကွေးခြင်းနှင့် လေးလံကပ်ငြိသကဲ့သို့ ခံစားရခြင်းတို့ ရှိသည်။

Verse 12

स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् / कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्

နှေးကွေးခြင်း၊ အစာမစားချင်ခြင်း သို့မဟုတ် မပြည့်ဝမချမ်းသာသကဲ့သို့ ခံစားရခြင်း၊ ကိုယ်လက်အလေးအနက်နှင့် ပိတ်ဆို့တင်းကျပ်ခြင်း၊ ဖောင်းရောင်ခြင်း၊ ကိုယ်အင်္ဂါများ ပျော့လျော့ခြင်းနှင့် အလေးအနက်; ထို့ပြင် ယားယံခြင်းနှင့် အိပ်ငိုက်ခြင်း အလွန်ပြင်းထန်ခြင်း—ဤတို့သည် ကဖ (Kapha) မှ ဖြစ်ပေါ်သော လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။

Verse 13

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् / सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

အကြောင်းရင်းနှင့် လက္ခဏာတို့ ပေါင်းစည်းမှုမှ တို့ဒိုးရှ (doṣa) နှစ်မျိုးကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါကို သိမြင်ရမည်။ အကြောင်းရင်းအားလုံးမှ ပေါ်ထွန်း၍ လက္ခဏာသုံးမျိုးကို ဆောင်ထားသောအရာသည် စာန္နိပါတိက (tridoṣic) ရောဂါ ဖြစ်သည်။

Verse 14

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते / तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः

အသက်ရှိသူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ဒိုးရှ (doṣa)၊ ဓာတု (dhātu) နှင့် မလ (mala) တို့၏ အခြေခံအထောက်အကူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုတို့၏ ညီမျှတည်ငြိမ်မှုသည် ကျန်းမာခြင်း ဖြစ်၍၊ လျော့နည်းခြင်း သို့မဟုတ် တိုးပွားခြင်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်သည် ရောဂါ ဖြစ်သည်။

Verse 15

वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः / वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः

ဝစာ (အဆီ)၊ သွေး၊ အသား၊ မေဒ (အဆီဓာတ်)၊ အရိုး၊ အရိုးမြစ် (marrow) နှင့် သုက္ခရ (သုက်) တို့ကို ဓာတု (dhātu) ဟု သိကြသည်။ ဝါတ (vāta)၊ ပိတ္တ (pitta)၊ ကဖ (kapha) တို့သည် ဒိုးရှ (doṣa) ဖြစ်၍၊ ဝမ်း၊ ဆီး စသည့်အရာများကို မလ (mala) ဟု မှတ်ယူကြသည်။

Verse 16

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली / पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्

ဝါယု (vāta) သည် အေးမြ၊ ပေါ့ပါး၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့၍ အသံကို ဖျက်ဆီးတတ်ကာ မတည်ငြိမ်သော်လည်း အင်အားကြီးသည်။ ပိတ္တ (pitta) သည် ချဉ်၊ စပ်၊ ပူ၍ မညီမညာ ဖြစ်ကာ ရောဂါ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာတတ်သည်။

Verse 17

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः / गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्

ကဖ (śleṣman) သည် ချို၊ ဆား၊ ဆီပြန်၊ လေးလံ၍ အလွန်ချွဲထူထပ်သော သဘောရှိသည်။ ဝါယု (vāta) သည် အန်နယ်/အူအောက်ပိုင်းနှင့် တင်ပါးအုံဒေသ၌ နေထိုင်ပြီး ပိတ္တ (pitta) သည် အူကြီး (pakvāśaya) တွင် တည်ရှိသည်။

Verse 18

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः / कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्

ကဖ၏ အခြေစိုက်ရာမှာ အာမာရှယ (အစာအိမ်) ဖြစ်ပြီး လည်ချောင်းနှင့် ခေါင်းအဆစ်များတွင်လည်း ရှိသည်။ စပ်သော၊ ခါးသော၊ ချုပ်ကပ်သော (ကသာယ) အရသာတို့သည် သမီရဏ (ဝါယု) ကို ပို၍ ကုန်ခမ်းစေသည်။

Verse 19

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् / एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः / भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः

စပ်၊ ချဉ်၊ ဆား အရသာတို့သည် ပိတ္တကို ကုန်ခမ်းစေပြီး၊ ချို၊ ပူနွေး၊ ဆား အရသာတို့သည် ကဖကို ကုန်ခမ်းစေသည်။ ထိုအရသာတူတူကိုပင် ဆန့်ကျင်သဘောဖြင့် (တန်ပြန်ညှိနှိုင်းရန်) အသုံးချလျှင် ၎င်းတို့ကို သက်သာစေ၍—ရောဂါရှိသူကို ငြိမ်းချမ်းစေကာ၊ ကျန်းမာသူအတွက်လည်း မိမိနေရာမှန်၌ ရှိသော် သက်သာချမ်းသာ၏ အကြောင်းဖြစ်လာသည်။

Verse 20

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः / अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्

ချိုသောအရသာသည် မျက်စိအတွက် အကျိုးရှိ၍ ရသ (rasa) နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာဓာတု (dhātu) များကို တိုးပွားစေသည်ဟု သိရမည်။ ချဉ်အရသာ ထင်ရှားခြင်းသည် စိတ်ကို နှစ်သက်စေပြီး အစာချေမီးကို ထွန်းညှိကာ အစာချေခြင်းကို မြှင့်တင်သည် (dīpana, pācana)။

Verse 21

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः / पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः

ခါးသောအရသာသည် အစာချေမီးကို ထွန်းညှိ၍ ဖျားနာခြင်းနှင့် ရေငတ်ခြင်းကို သက်သာစေကာ သန့်စင်၍ ခြောက်သွေ့စေသည်။ ချုပ်ကပ်သော (ကသာယ) အရသာသည် ပိတ္တကို တိုးစေပြီး ခြစ်ထုတ်သန့်စင်ကာ တင်းကျပ်စေ၍ ချုပ်တည်း (grahī) လုပ်ကာ ခြောက်သွေ့စေသည်။

Verse 22

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् / रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्

ဒြဗျ (dravya) သည် အမြတ်ဆုံး အခြေခံဖြစ်၍ ရသ (rasa)၊ ဝီရျ (vīrya) နှင့် ဝိပါက (vipāka) တို့၏ အာရှရယ ဖြစ်သည်။ အရသာပြောင်းလဲခြင်းနှင့် အစာချေမှုအတွင်း၌လည်း တည်မြဲနေပြီး အရာဝတ္ထုအားလုံး၏ အထောက်အကူ ဖြစ်သည်။

Verse 23

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते / रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च

ဝီရျ (vīrya) ကို အေးစေသော သို့မဟုတ် ပူစေသော အာနိသင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကျိုးသက်ရောက်စေသော စက္တိ (śakti) ဟူ၍လည်းကောင်း သတ်မှတ်ကြသည်။ ရသတို့၏ ပာက/ဝိပါက (pāka/vipāka) သည် နှစ်မျိုးရှိပြီး ဤနေရာတွင် ကဋု (kaṭu) သည် ထွက်ပေါ်သည့် အမျိုးအစားဟု ဆိုထားသည်။

Verse 24

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः / चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये

ဆရာဝန်၊ ဆေးဝါး၊ ရောဂါခံစားနေရသော လူနာ၊ နှင့် ပြုစုစောင့်ရှောက်သူ—ဤတို့သည် ကုသမှု၏ အင်္ဂါလေးပါး ဖြစ်သည်။ ထိုအင်္ဂါတစ်ပါးပါး မမှန်ကန်လျှင် အောင်မြင်မှု မရနိုင်။

Verse 25

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् / देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्

နေရာဒေသ၊ အချိန်ကာလ၊ အသက်အရွယ်၊ အစာချေမီး (agni)၊ ဒို့ရှာတို့၏ ညီမျှမှု၊ ကိုယ်သဘာဝ (prakṛti) နှင့် သင့်လျော်သော ဆေးဝါးတို့ကို သိမြင်ပြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၊ စိတ်၊ အင်အားနှင့် ရောဂါတို့ကို ချိန်ဆကာ ထိုနောက် သင့်တော်သည့် ကုသမှုကို ဆောင်ရွက်ရမည်။

Verse 26

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः / बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते

လက္ခဏာများ ရောနှောပါဝင်သော ဒေသ သို့မဟုတ် ကိုယ်အခြေအနေကို «သာမန်/အထွေထွေ» ဟု မှတ်ယူကြသည်။ အသက် ၁၆ နှစ်အထိကို ကလေးဟု ခေါ်၍၊ ထို့နောက် အလယ်အရွယ်၊ ၇၀ ကျော်လျှင် အိုမင်းဟု ခေါ်သည်။

Verse 27

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः / क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः

ယေဘုယျအားဖြင့် ကဖ (kapha)၊ ပိတ္တ (pitta) နှင့် ဝါတ (vāta/လေ) တို့သည် အသက်အရွယ်အဆင့်လိုက် အစဉ်အတိုင်း အားကောင်းလာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အိုမင်း၍ အရွယ်ကျဆင်းသည့်အခါ အယ်လ်ကလီဆေး၊ မီးဖြင့်ကင်/ကော်တရီ၊ နှင့် ခွဲစိတ်ကိရိယာတို့ကို ရှောင်ကြဉ်သင့်သည်။

Verse 28

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् / रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

ကိုယ်ခန္ဓာပိန်ပါးသူအတွက် အာဟာရဖြည့်တင်း၍ အားပေးသော ကုထုံးကို ပြုရမည်။ ကိုယ်ခန္ဓာထူထဲသူအတွက် လျော့ချသော ကုထုံးကို ပြုရမည်။ ကိုယ်အလယ်အလတ်သူအတွက်တော့ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်၍ သဟဇာတကို စောင့်ရှောက်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်အမျိုးအစား သုံးမျိုးဟု သတ်မှတ်သည်။

Verse 29

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् / अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः

အားအင်ကို တည်ကြည်မှု၊ စည်းကမ်းရှိသော လေ့ကျင့်ခန်း၊ နှင့် စိတ်ကျေနပ်မှုတို့ဖြင့် ကြိုးစားကာ သိမြင်၍ မွေးမြူရမည်။ မပြောင်းလဲမယိုင်မလှုပ်သော လူသည် အားထက်သန်မှုကြီး၍ ရဲရင့်မှုကြီးသောသူ ဖြစ်သည်။

Verse 30

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि / श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते

သောက်သုံးခြင်း၊ စားသောက်ခြင်းနှင့် အခြားအရာများသည် မိမိ၏ သဘာဝဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဆန့်ကျင်နေသော်လည်း မိမိ၏ သက်သာချမ်းသာမှုနှင့် ကောင်းကျိုးအတွက် သင့်တော်လာနိုင်သူအတွက် ထိုအခြေအနေကို «ညီမျှမှု/သဟဇာတ» ဟု ခေါ်သည်။

Verse 31

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः / वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्

ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်က ကဖ (သလိပ်) ကိုတိုးစေသော အစာကိုစားသုံးလျှင် ကဖဓာတ်လွန်ကဲသူ မွေးဖွားလာသည်။ ထိုနည်းတူ ဝါတ (လေ) သို့မဟုတ် ပိတ္တ (အပူ) ကိုလှုံ့ဆော်သော အစာကြောင့်လည်း ထိုသဘောဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် အကျိုးရှိသန့်ရှင်းသော အာဟာရမှ သုံးဓာတ်ညီမျှသူ မွေးဖွားလာသည်။

Verse 32

कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः

ကိုယ်ခန္ဓာပိန်ပါး၍ ခြောက်သွေ့၊ ဆံပင်နည်း၊ စိတ်မတည်ငြိမ်ဘဲ လှုပ်ရှားလွယ်၊ စကားများပြောချင်သူကို—အိပ်မက်ထဲက နိမိတ်လက္ခဏာများအရ—ဝါတ (လေ) သဘာဝရှိသူဟု သိရသည်။

Verse 33

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः / स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते

အချိန်မတိုင်မီ ဆံပင်ဖြူလာသူ၊ အသားအရေဖြူဝင်းသူ၊ ချွေးထွက်လွယ်သူ၊ ဉာဏ်ရှိသော်လည်း ဒေါသထွက်လွယ်သူ၊ အိပ်မက်ထဲတွင်ပင် မီးတောက်တောက်တောက်လင်းသည့် တောက်ပမှုကိုမြင်သူ—ထိုသူကို ပိတ္တ သဘာဝရှိသူဟု ဆိုကြသည်။

Verse 34

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः / स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः

စိတ်တည်ငြိမ်၍ အသံနူးညံ့သိမ်မွေ့၊ မျက်နှာပျော်ရွှင်ကြည်လင်၊ ဆံပင်နူးညံ့တောက်ပသူ၊ ထို့ပြင် အိပ်မက်ထဲတွင် ရေနှင့် ကျောက်တုံးများကိုမြင်သူကို သလိပ် (ကဖ) သဘာဝရှိသူဟု သိကြသည်။

Verse 35

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः / दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः

လက္ခဏာများ ရောနှောနေခြင်းအားဖြင့် လူတစ်ဦးသည် ဒို့ရှ (doṣa) နှစ်မျိုး သို့မဟုတ် သုံးမျိုး ပေါင်းစပ်သဘာဝရှိကြောင်း သိရသည်။ အခြားဒို့ရှများပါရှိနေသော်လည်း အလွန်ထင်ရှားလွန်ကဲသော ဒို့ရှကို အခြေခံ၍ သဘာဝကို သတ်မှတ်ကြသည်။

Verse 36

मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः / कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः

အစာချေမီး (ဇာဋ္ဌရာဂ္နိ) သည် အားနည်း၊ ပြင်းထန်၊ မညီမညာ၊ နှင့် ညီမျှ ဟူ၍ လေးမျိုးရှိသည်။ ကဖ၊ ပိတ္တ၊ ဝါတ တို့၏ အလွန်အကျွံ သို့မဟုတ် ညီမျှမှုကြောင့် ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သည်။

Verse 37

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः / तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्

အစာချေမှု ညီမျှလျှင် ထိန်းသိမ်းရမည်။ မညီမညာလျှင် ဝါတကို ထိန်းချုပ်ရမည်။ ပြင်းထန်လွန်းလျှင် ပိတ္တကို တန်ပြန်ရမည်။ အားနည်းလျှင် ကဖ (ချွဲ) ကို သန့်စင်ရမည်။

Verse 38

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् / आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्

အဇီရဏ (မချေမလည်) သည် ရောဂါအားလုံး၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်၍ အဂ္နိ (အစာချေမီး) ကို ဖျက်ဆီးသည်။ ၎င်း၏ လက္ခဏာများမှာ လေးမျိုးဖြစ်ပြီး—အာမ (မချေသေးသော အဆိပ်သဘော), ရသ၏ အချဉ်ရသာ (အမလ), နှင့် ဝိဋ္ဌမ္ဘ (အတားအဆီးကြောင့် ဝမ်းချုပ်/ဖောင်း) တို့ဖြစ်သည်။

Verse 39

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा / वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्

အာမမှ ဝိသူးစိကာ (ကော်လရာကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော ရောဂါ) နှင့် နှလုံးအလေးတင်ခြင်း၊ အားနည်းပျင်းရိခြင်း စသည့် အခြေအနေများ ပေါ်ပေါက်သည်။ ထိုအခါ ဝစာ (vacā) နှင့် ဆားရောထားသော ရေဖြင့် အန်ထုတ်စေသင့်သည်။

Verse 40

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते / अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्

အမလ (အချဉ်လွန်ကဲမှု) ကြောင့် သုက္ကရ (အသက်ဓာတ်) လျော့နည်းခြင်း၊ မူးဝေခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်းနှင့် အလွန်အမင်း ရေငတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်သည်။ မချေသေးသည့်အခါ အေးမြသောရေ သောက်၍ ဝါတတိုးစေသော စည်းကမ်း (ပေါ့ပါးခြောက်သွေ့) ကို လိုက်နာရမည်။

Verse 41

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् / तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्

ကိုယ်အင်္ဂါများကွဲသလို ကိုယ်နာ၊ ခေါင်းလေး၍ မူးဝေထိုင်းမှိုင်းခြင်းနှင့် မသင့်တော်သော အစာကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများရှိလျှင် ထိုအခါ နေ့ခင်းအိပ်စက်သင့်ပြီး အစာရှောင်ခြင်း သို့မဟုတ် အစာကို တမင်တကာ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို မပြုရ။

Verse 42

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ / विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्

ဝမ်းဗိုက်ကိုက်ခဲသော ရှူလ (colic) နှင့် ဂုလ္မ (အတားအဆီးဖြစ်သော ခဲတုံးကဲ့သို့ အစု) တို့က ဝမ်းနှင့် ဆီးနေရာတွင် ပိတ်ဆို့နေကြောင်း ပြသလျှင် ထိုနေရာ၌ ချွေးထွက်အောင် အပူပေးကုသခြင်း (swedana) ပြုရမည်၊ ထို့ပြင် ဆားရေကို သောက်ရမည်။

Verse 43

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् / आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः

မချေဖျက်သေးသော အစာအကျန် (အာမ)၊ ချဉ်ရည်တက်ခြင်းနှင့် ပိတ်ဆို့ခြင်းတို့သည် ကဖ၊ ပိတ္တ၊ ဝါတ တို့ကြောင့် အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ပညာရှိသည် ဝမ်းဗိုက်ပေါ်တွင် ဟင်္ဂု (asafoetida)၊ တြိဩုಷဏ (အနံ့စပ်သုံးမျိုး) နှင့် ဆိုင်န္ဓဝ (ကျောက်ဆား) ဖြင့် ပြုလုပ်သော လိမ်းဆေးကို လိမ်းပေးရမည်။

Verse 44

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् / अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्

အစာမကြေမှု အမျိုးမျိုးကို ဖျက်ဆီးပေးသဖြင့် နေ့ခင်းအိပ်စက်သင့်သည်။ မသင့်တော်သော အစာမှ ရောဂါအစုအဝေး ပေါ်ပေါက်လာသဖြင့် ထိုမကောင်းသော အစာကို ထို့ကြောင့် စွန့်ပစ်ရမည်။

Verse 45

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् / करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते

အစာစားပြီးနောက် သောက်သည့် ရေနွေးသည် အစာချေဖျက်မှုကို ကူညီပေးပြီး ပျားရည်လည်း အစာချေဖျက်စေသည်။ သို့ရာတွင် နို့သည် အများအားဖြင့် ကရီးရ (capers)၊ ဒဟိ (ယိုဂတ်/နို့ချဉ်) နှင့် ငါးတို့နှင့် တွဲသောက်လျှင် မကိုက်ညီသော အစာဖြစ်လာတတ်သည်။

Verse 46

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका / दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्

ဗိလွ၊ ရှိုးဏာ၊ ဂမ္ဘါရီ၊ ပါဋလာ နှင့် ဂဏိကာရိကာ—ဤသည်မှာ မဟာ «ပဉ္စမူလ» ဖြစ်သည်။ အစာချေမီးကို တောက်လောင်စေပြီး ကဖ နှင့် ဝါတ ကို သက်သာစေသည်။

Verse 47

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् / वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्

ရှာလပဏီ၊ ပೃရှ္နိပဏီ၊ ဘೃಹတီ နှစ်မျိုး (ဘೃಹတီ နှင့် ကဏ္ဌကာရီ) နှင့် ဂိုက္ရှုရ—ဤအစုကို «ကနီယ ပဉ္စမူလက» ဟုခေါ်သည်။ ဝါတ နှင့် ပိတ္တ ကို သက်သာစေပြီး အားတိုးစေကာ ကာမအားကိုလည်း မြှင့်တင်သည်။

Verse 48

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् / कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते

အစုနှစ်ခုကို ပေါင်းလျှင် «ဒశမူလ» (အမြစ်ဆယ်မျိုး) ဖြစ်ပြီး သုံးဒိုးရှာ ပေါင်းစည်းကာ ရောယှက်သည့် sannipāta ကြောင့်ဖြစ်သော ဖျားနာကို ပျောက်ကင်းစေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ချောင်းဆိုး၊ အသက်ရှူခက်၊ မောပန်းငိုက်မြည်းခြင်းနှင့် ဘေးဖက်နာကျင်မှုတွင် သင့်တော်သည်။

Verse 49

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् / क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्

ဤအမြစ်များဖြင့် ဆေးဆီနှင့် ဂျီ (ghee) ကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။ အပြင်ပိုင်း လိမ်းပတ်/ကပ်လိမ်းခြင်းဖြင့် «အလကာ» (အရေပြား/ဦးရေပြားရောဂါ) ကို အနိုင်ယူနိုင်သည်။ ကွာထ (decoction) ပြုလုပ်ရာတွင် ရေကို ဆေးပစ္စည်းထက် လေးဆယူ၍ တစ်ပုံလေးပုံသာ ကျန်အောင် ကျိုရမည်။

Verse 50

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः / संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः / खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत्

စ्नेဟ (ဆီ/ဂျီ) ကို နို့နှင့် အချိုးတူယူရမည်၊ ကလ္က (ဆေးပျစ်) သည် စ्नेဟ အပိုင်း၏ လေးပုံတစ်ပုံ ဖြစ်ရမည်။ သတ်မှတ်ထားသော ကောင်းစွာပြုပြင်ထားသည့် ဆေးများဖြင့် ချက်ပြုတ်ပြင်ဆင်မှုသည် ဘஸ္တိ (enema) နှင့် ပါန (သောက်သုံးခြင်း) အတွက် တူညီသော စံနှုန်းဖြစ်ရမည်။ အဘျင်္ဂ (နှိပ်နယ်) အတွက် ပိုထူ/ပိုပြင်းစေ၍၊ နஸ္ယ (နှာခေါင်းကုထုံး) အတွက် ပိုနူးညံ့စေကာ သင့်လျော်စွာ စီမံပြင်ဆင်ရမည်။

Verse 51

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता / आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्

ကြမ်းတမ်းသောကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အာရုံအင်္ဂါတို့ကို ထောက်ပံ့တည်မြဲစေသော ပရကృతိကို သေချာစွာ စဉ်းစားရမည်။ ထိုအရာကိုပင် «ကျန်းမာခြင်း» ဟု သိမှတ်၍ အာယုရှင်ဖြစ်စေရန် ထိန်းသိမ်းပြုစုရမည်။

Verse 52

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् / भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्

အာရုံအင်္ဂါတို့ဖြင့် အရာဝတ္ထုများကို မမှန်ကန်သည့်ပုံစံဖြင့် ဆုပ်ကိုင်ယူသူသည် သေမင်း၏ အစိတ်အပိုင်းကို ရယူသူ (အဆုံးသတ်ကို မြန်စေသူ) ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် ဆရာဝန်၊ မိတ်ဆွေ၊ ဆရာတို့ကို မုန်းတီး၍ ချစ်ဖွယ်ကောင်း၍ အကျိုးရှိသောအရာတို့ကို ဆန့်ကျင်သူလည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်။

Verse 53

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च / भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्

မည်သူ၏ ခြေခလယ်၊ ဒူးနှင့် နဖူးတို့အပြင် မေးရိုးနှင့် ပါးတို့ပါ မူလနေရာမှ လွဲချော်၍ ရွေ့လျားသကဲ့သို့ ထင်ရှားလာလျှင် ထိုသူသည် မကြာမီ အသက်ရှူသက်ကို စွန့်လွှတ်ရသည်။

Verse 54

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी / कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्

ဘယ်မျက်လုံး ကျိုင်းဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာ၍ လျှာမဲသွားကာ နှာခေါင်းပုံသဏ္ဌာန် ပျက်ယွင်းပြီး နှုတ်ခမ်းနှစ်ဖက် မဲ၍ နေရာလွဲသွားလျှင်—ပါးစပ်တစ်ခုလုံး မဲမြင်ရလျှင်—ထိုသူသည် သေမင်းနီးလာသူဟု သိမှတ်ရမည်။