Adhyaya 146

Verse 1

नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः / आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम्

ဤအပိုင်း၏ အခန်းတစ်ရာလေးဆယ်ခြောက် ဟူ၍ အမည်တပ်၏။ ဓနွန္တရီ မိန့်တော်မူသည်— «အို သုश्रုတ၊ အာत्रေယ နှင့် မုနိမြတ်တို့က ရှေးက ဟောကြားခဲ့သကဲ့သို့၊ ရောဂါအပေါင်း၏ အကြောင်းရင်းနှင့် ခွဲခြားသိမြင်ရာ အခြေခံကို သစ္စာတရားအတိုင်း ငါရှင်းလင်းမည်»။

Verse 2

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः / यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः

«ရောဂါ» ကို pāpmā (ပုပ်ပျက်စေသော အနာတရ), jvara (ဖျားနာခြင်း), vyādhi, vikāra, duṣṭa āmaya (ဆိုးယုတ်သော အနာ), yakṣmā (ခန္ဓာပျော့ယွင်းသော ရောဂါ), aṅka (ဒုက္ခဖိစီးမှု), gadā (နာရောဂါ), bādhā (တားဆီးနှိပ်စက်မှု) ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်—ဤတို့သည် အဓိပ္ပါယ်တူ စကားလုံးများ ဖြစ်သည်။

Verse 3

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा / संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्

ရောဂါဗေဒ၏ သိပ္ပံသဘောတရားကို ငါးမျိုးဟူ၍ မှတ်သားကြသည်— nidāna (အကြောင်းရင်း), pūrvarūpa (ကြိုတင်လက္ခဏာ), rūpa (ထင်ရှားသော လက္ခဏာ), upaśaya (သက်သာစေ/ပိုဆိုးစေသော အချက်များ), နှင့် saṃprāpti (ရောဂါဖြစ်ပွားလာသည့် လမ်းကြောင်း) ဖြစ်သည်။

Verse 4

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः / निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते

nimitta (အခွင့်အရေး), hetu (အကြောင်းရင်း), āyatana (တည်နေရာ/အခြေစိုက်ရာ), pratyaya (အခြေအနေ), utthāna (ပေါ်ပေါက်ရာ), kāraṇa (ကိရိယာဆိုင်ရာ အကြောင်း) ဟူသော စကားလုံးများဖြင့် မုနိတို့သည် nidāna ကို ဖော်ပြကြသည်—အကြောင်းမှာ ထိုအရာကြောင့်ပင် prāgrūpa (ကြိုတင်လက္ခဏာ) အားဖြင့် ရောဂါကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Verse 5

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः / लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्

ရောဂါသည် စတင်ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင် doṣa များ၏ သီးသန့်ပြင်းထန်မှုဖြင့် မတည်မြဲသေးပါက၊ လက္ခဏာများသည် မရှင်းလင်းသေး—အနည်းငယ်သာ ဖြစ်သောကြောင့်—ရောဂါတစ်မျိုးချင်းစီအလိုက် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။

Verse 6

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते / संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः

ထိုအရာတည်းဟူသော အတ္ထုသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသောအခါ «ရုပ်» (rūpa) ဟု ခေါ်ဆို၏။ ၎င်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံသည် အပြင်ပန်းဖော်ပြချက်ဖြစ်၍ အမှတ်အသား၊ လက္ခဏာ၊ နိမိတ်နှင့် အကာရ (ပုံသဏ္ဌာန်) တို့ ဖြစ်၏။

Verse 7

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् / औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्

ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အကြောင်းရင်းနှင့် ရောဂါတို့ ပျက်ယွင်းကာ အရာများက ပြောင်းပြန် (အန္တရာယ်) အကျိုးသက်ရောက်စေသောသူတို့အတွက် ဆေးဝါး၊ အစားအစာနှင့် နေထိုင်မှုစည်းကမ်းတို့ကို မှန်ကန်စွာ အသုံးချခြင်းသည် သက်သာချမ်းမြေ့မှုကို ပေး၏။

Verse 8

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः / विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः

ရောဂါ၌ သက်သာမှုကို ဖြစ်စေသည်ဟု သိမြင်သောအရာကို «သင့်လျော်မှု» (sātmya) ဟု မှတ်ယူကြ၏။ ထို၏ ဆန့်ကျင်ဘက်၊ သက်သာမှုမပေးသောအရာကို ရောဂါအပေါ် «မသင့်လျော်မှု» (asātmya) ဟု ခေါ်၏။

Verse 9

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता / निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते

ပျက်ယွင်းသော ဒೋಷ (doṣa) သည် ကိုယ်တစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့သကဲ့သို့၊ ထိုအတိုင်း ရောဂါသည် ဖြစ်ပေါ်ကာ လမ်းကြောင်းအတိုင်း ဆက်လက်ဖြစ်ပွားသကဲ့သို့—ဤဖြစ်စဉ်ကို «သံပရာပတိ» (saṃprāpti) ဟု ခေါ်ဆို၏။

Verse 10

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः / सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति

အရေအတွက်၊ မျိုးကွဲခြားနားမှု၊ အဓိကဖြစ်မှု၊ အားအင်နှင့် အချိန်ကာလ၏ ထူးခြားမှုတို့ကြောင့် ထိုအခြေအနေသည် ခွဲခြားကွဲပြားလာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာတွင်ပင် ဖျားနာခြင်း (jvara) အမျိုးအစား ရှစ်မျိုးကို ဆိုကြမည်။

Verse 11

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना / स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्

ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ဒို့ရှ (doṣa) များ ပေါင်းစည်းလာသောအခါ ၎င်းတို့၏ အမျိုးမျိုးပြောင်းလဲနိုင်မှုနှင့် အချိုးအစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရမည်။ ထို့ပြင် ဒို့ရှ မည်သည်က လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားသနည်း၊ မည်သည်က အခြားတစ်ခုကို မှီခိုသနည်းကို စိစစ်ကာ ရောဂါ၌ အဓိကဖြစ်သော ဒို့ရှကို ကြေညာရမည်။

Verse 12

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम् / नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्

အကြောင်းရင်းများနှင့် အချက်အလက်အစုံအလင်၊ ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်းများကို စုံစမ်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အားကောင်းအားနည်း၏ သီးခြားလက္ခဏာများကို သတ်မှတ်ရမည်။ ထို့အတူ ညဘက်စားခြင်း၊ နေ့ဘက်စားခြင်း၊ တစ်ဝက်သာစားခြင်း စသည့်ပုံစံများမှလည်း မလ (mala) မညီမညာဖြစ်မှုအတိုင်း ရောဂါ၏ အချိန်လမ်းကြောင်းကို နားလည်ရမည်။

Verse 13

सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

ရောဂါအားလုံးအတွက် အမြစ်အကြောင်းရင်းမှာ ကုန်ခန္ဓာ၏ မလ/ဒို့ရှ (mala/doṣa) များ ကုန်ကဲ၍ တက်ကြွလာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

Verse 14

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् / अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः

၎င်း၏ ကုန်ကဲခြင်းအကြောင်းကို မျိုးစုံသော အဟိတအကျင့်များကို လိုက်နာသုံးစွဲခြင်းဟု ဆိုထားသည်။ ထို့ပြင် ဒို့ရှ သုံးပါးအတွက် အဟိတအချက်များ၏ သုံးမျိုးပေါင်းစည်းမှုကိုလည်း အစောပိုင်းတွင် ဖော်ပြပြီးသား ဖြစ်သည်။

Verse 15

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः / धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः

ခါးသော၊ စပ်ပူသော၊ ချဉ်တင်းသော (ကသါယ)၊ ချဉ်သော၊ အလွန်ခြောက်သွေ့သော အစားအစာများကို လွန်ကဲစွာ သုံးစွဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်အကျွံ အားထုတ်ခြင်းနှင့် ခရီးရှည်ကြာ သွားလာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ပြေးလွှားရောယှက်ခြင်း၊ လွန်ကဲစွာ လှုပ်ရှားနှိုးဆော်ခြင်း၊ ညမအိပ်ဘဲ နိုးနေခြင်း၊ အသံကျယ်လွန်းစွာ ပြောဆိုခြင်း စသည့်အလေ့အထများကြောင့်လည်းကောင်း—မိမိကိုယ်ကို ထိခိုက်စေသည်။

Verse 16

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः / ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः

လုပ်ငန်းဆောင်တာကို အလွန်အကျွံအားထုတ်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြ்၊ ဝမ်းနည်းခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ လေ့ကျင့်ခန်းလွန်ကဲခြင်းနှင့် ကာမအလွန်လိုက်စားခြင်းတို့ကြောင့်—ထို့ပြင် နွေရာသီတွင် နေ့အဆုံးနှင့် ညအဆုံး၌ စားသောက်ခြင်းကြောင့်—ကိုယ်တွင်းလေ (ဝါယု) သည် ပြင်းထန်၍ ရုန်းကန်လာသည်။

Verse 17

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः / शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च

ပိတ္တ (Pitta) သည် စပ်သောအရသာနှင့် ချဉ်သောအရသာတို့ကြောင့်၊ ထက်မြက်၍ ပူပြင်းသောအရာများကြောင့်၊ စပ်သည့်အလေ့အထများကြောင့်၊ ဒေါသကြောင့်၊ မီးလောင်သကဲ့သို့ ပူလောင်စေသောအရာများကြောင့် တိုးပွား၍ ရုန်းကန်လာသည်။ ထို့ပြင် ဆောင်းဦးရာသီ၊ မွန်းတည့်ချိန်၊ သန်းခေါင်ယံနှင့် ပူလောင်မှုထင်ရှားသောကာလများတွင်လည်း တိုးတက်လာသည်။

Verse 18

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः / आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः

ချို၊ ချဉ်၊ ဆားငန်၊ ဆီပြန်၊ လေးလံ၊ ချွဲထွက်စေသော၊ အေးမြသော အစားအစာများကို လွန်ကဲစွာလိုက်စားခြင်းနှင့်—အလုပ်မလုပ်ဘဲနေရခြင်း၊ အိပ်ရေးလွန်ခြင်း၊ သက်သာချမ်းသာကိုသာလိုက်ခြင်း၊ အစာမကြေခြင်း၊ နေ့ခင်းအိပ်ခြင်း စသည့် ကိုယ်ကိုဖွံ့ဖြိုးထူထဲစေသော အလေ့အထများကြောင့်—(ထိုကိုယ်တွင်းအခြေအနေ) ပေါ်ပေါက်၍ တိုးပွားလာသည်။

Verse 19

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके / पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्

အစာစားပြီးနောက် အန်ခြင်းစသည့် ထုတ်ပယ်နည်းလမ်းများကို မမှန်ကန်စွာ မကျင့်သုံးသဖြင့် အစာမကြေဘဲ ကျန်နေသောအခါ—အထူးသဖြင့် မနက်ပိုင်းနှင့် ညအစပိုင်းတွင်—ကဖ (Kapha) သည် ရုန်းကန်၍ ချွဲဓာတ်ပျက်ကွက်လာသည်။ ယခု၌ ၎င်း၏ ရောနှော၍ ရှုပ်ထွေးသော လက္ခဏာများကို ငါဖော်ပြမည်။

Verse 20

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः / संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः

ဓာတ်သုံးပါး (ဒိုရှာ) အားလုံး ရောနှောသွားသောအခါ ထရီဒိုရှာပေါင်းစည်းမှု «စန္နိပါတ» (sannipāta) ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ၎င်းသည် မသင့်လျော်သော စားသောက်ပုံများ—ရောနှော၍ မကိုက်ညီသော အစာများ၊ မကြေသေးသော အစာ၊ မညီမညာ (မကျန်းမာသော) အစာ စသဖြင့်—ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။

Verse 21

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः / पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः

သူတို့ကို ပုပ်သိုးသော အရက်နှင့် အနံ့ဆိုးသော ရေကို သောက်စေ၍၊ ခြောက်သွေ့သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် အမြစ်အစိမ်းများ၊ ဆီဖျစ်ကျန် (oil-cake) ဖြင့်သာ အသက်ရှင်စေကြသည်။ သေချိန်ရောက်သော် အနံ့ဆိုး၍ ခြောက်သွေ့ကာ အနည်းငယ်သာရှိသော အသားအကျန်များကို မဖြစ်မနေ စားစေကြသည်။

Verse 22

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः / धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात्

ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ဒေါသသုံးပါး (ဝါတ၊ ပိတ္တ၊ ဆလေရှ္မ) ကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့်၊ အစားအစာပြောင်းလဲမှု မမှန်ကန်ခြင်းကြောင့်၊ ကိုယ်ခန္ဓာဓာတုများ ပျက်စီးယိုယွင်းခြင်းကြောင့်၊ အတွင်း၌ ဆန့်ကျင်သော လေ (ဝါယု) လှုပ်ရှားခြင်းကြောင့်၊ နှစ်မျိုးသော အင်အားများ၏ ပူးကပ်ဖမ်းဆီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အနှောင့်အယှက်များကြောင့်—ရောဂါ ဖြစ်ပွားလာသည်။

Verse 23

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् / मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् / स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः

မသန့်ရှင်း သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ရှိသော အစာကို စားသုံးခြင်းမှ၊ ဆလေရှ္မ (kapha) အလွန်အကျွံ လွှမ်းမိုးသော ရောဂါများမှ၊ မွေးဖွားရာ နက္ခတ် (birth-asterism) ကြောင့် ဖြစ်သော ပင်ပန်းနှိပ်စက်မှုမှ၊ အမျိုးမျိုးသော မမှန်ကန်သည့် ပေါင်းစည်းမှုများမှ၊ အပြစ်အမျိုးမျိုးကို လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းမှ၊ မိန်းမတို့၏ မွေးဖွားရာတွင် မညီမညာဖြစ်သော အခက်အခဲများမှ၊ ထို့အပြင် မှားယွင်းသော ကုသမှုမှ—ဤအရာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

Verse 24

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः / रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते

ရောဂါလမ်းကြောင်းကို လိုက်ပါနေသော ကိုယ်ခန္ဓာဒေါသများသည် ဒေါသထွက်၍ «ဤဆေးကို တန်ပြန်မည်» ဟု ထင်ကာ၊ ချက်ချင်း ရသာယန (rasāyana) ကို အားကိုးဝင်ရောက်ပြီးနောက် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ ထပ်မံ အနှောင့်အယှက်များကို ဖြစ်စေကြသည်။