Adhyaya 111

Verse 1

ऽध्यायः सूत उवाच / पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् / सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत्

စူတာက မိန့်ကြား၏— «ယခု ငါသည် မင်း၏ လက္ခဏာများနှင့် သူ၏ အမှုထမ်းတို့၏ လက္ခဏာများကိုလည်း ဖော်ပြမည်။ မြေကို ကာကွယ်သော မဟီပါလ (မင်း) သည် ဤအရာအားလုံးကို နေ့စဉ် အမြဲတမ်း သေချာစွာ စိစစ်သင့်၏»။

Verse 2

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः / निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्

အမြဲတမ်း သစ္စာနှင့် ဓမ္မကို အားထားသူ မင်းသည် နိုင်ငံကို မပြတ်မနား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သင့်၏။ ရန်သူတပ်များကို အနိုင်ယူပြီးနောက် မြေပြင်ကို ဓမ္မတရားအတိုင်း တရားမျှတစွာ အုပ်ချုပ်ရမည်။

Verse 3

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् / मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः

ပန်းကို ပန်းတစ်ပွင့်ချင်း စုဆောင်းရမည်၊ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်မလုပ်ရ။ တောထဲ၌ ပန်းကုံးလုပ်သူကဲ့သို့ ပြုမူရမည်၊ မီးသွေးဖုတ်သူကဲ့သို့ မဖျက်ဆီးရ။

Verse 4

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते / परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत्

နွားနို့ကို ညှစ်ယူ၍ ထိုနို့ဖြင့် အသက်မွေးသူတို့သည် ပုပ်ပျက်ညစ်ညမ်းသွားသော နို့ကို မသောက်ကြ။ ထိုနည်းတူ မင်းတို့သည် လိုအပ်သော် အခြားနိုင်ငံ၏ မြေမှ အခွန်အကောက်ကို ယူနိုင်သော်လည်း ထိုပြည်ကို မညစ်ညမ်းစေ၊ မပျက်စီးစေသင့်။

Verse 5

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः / एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते

နို့ချဉ်လုပ်ရန် နို့ရဖို့ဆိုပြီး နွား၏နို့အုံကို ဖြတ်တောက်သူသည် ထိခိုက်နာကျင်မှုဖြင့်သာ နို့ကိုရသကဲ့သို့၊ အကျိုးအမြတ်လိုက်၍ ဖိနှိပ်သည့် နည်းလမ်းများကြောင့် ပင်ပန်းနာကျင်နေသော နိုင်ငံတော်သည် မတိုးတက်နိုင်။

Verse 6

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् / पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम्

ထို့ကြောင့် အားလုံးသောကြိုးပမ်းမှုဖြင့် မြေကြီးကို တရားသဘောဖြင့် အုပ်ချုပ်ကာ ကာကွယ်ရမည်။ မြေကိုကာကွယ်သူအတွက် မြေသည် ကီရ్తိ၊ အသက်ရှည်မှု၊ ဂုဏ်သတင်းနှင့် အင်အား၏ အရင်းအမြစ် ဖြစ်လာသည်။

Verse 7

आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः / प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः

ဗိဿနုကို သင့်တော်စွာ ပူဇော်ကန်တော့ပြီးနောက်၊ ဓမ္မစိတ်ရှိသော မင်းသည် နွားနှင့် ဗြာဟ္မဏတို့၏ အကျိုးကို စောင့်ရှောက်လိုသူဖြစ်၍၊ အင်ဒြိယများကို အနိုင်ယူထားသဖြင့် ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်အုပ်ချုပ်နိုင်စွမ်း ရရှိသည်။

Verse 8

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् / क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्

မတည်မြဲသော အာဏာအိမ်ရှင်မှုကို ရရှိပြီးနောက် မင်းသည် ဓမ္မသို့ စိတ်ကို ဦးတည်စေသင့်သည်။ အကြောင်းမူကား စည်းစိမ်ဥစ္စာသည် ခဏတစ်ခဏအတွင်း ပျက်စီးနိုင်ပြီး၊ ငွေကြေးစသည်တို့သည် အမှန်တကယ် မိမိအလိုအတိုင်း မတည်ရှိကြ။

Verse 9

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः / किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम्

အမှန်တကယ်ပင် အလိုဆန္ဒတို့သည် ချိုမြိန်လှပနိုင်သည်၊ အမှန်တကယ်ပင် စည်းစိမ်နှင့် တင့်တယ်မှုတို့သည် ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ သို့သော် အသက်တာသည် မိန်းမ၏ ဘေးမျက်လုံးတစ်ချက်လိုပင် လှုပ်ရှားလွယ်၍ မတည်မြဲသော အရာဖြစ်သည်။

Verse 10

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे / आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित्

အိုမင်းရင့်ခြင်းသည် ကျားမတစ်ကောင်ကဲ့သို့ ရပ်တည်၍ မရပ်မနား ခြိမ်းခြောက်၏။ ရောဂါများသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ရန်သူများကဲ့သို့ ပေါ်ထွန်းလာ၏။ အသက်တာသည် ကွဲနေသောအိုးမှ ရေယိုသကဲ့သို့ ဆက်တိုက် ယိုစီးသွားသော်လည်း၊ ဤလောက၌ အတ္တမင်္ဂလာအတွက် အမှန်တကယ် အကျိုးရှိရာကို လုပ်ဆောင်သူ နည်းပါး၏။

Verse 11

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या / मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन

အို လူသားတို့—အဘယ်ကြောင့် မဆုံးဖြတ်မိဘဲ နေထိုင်ကြသနည်း။ အခြားသူတို့အကျိုးကို ပြုကြလော့၊ အနာဂတ်အတွက် အမှန်တကယ် အကျိုးရှိသောအရာကို ရွေးချယ်ကြလော့။ ကာမဒေဝ၏ မြားထိ၍ နူးညံ့လှည့်စားသော မျက်လုံးကြည့်မှုများနောက်လိုက်ကာ မိန်းမတို့နှင့် အာရုံပျော်ပါးမှု၌ မလွဲမသွေ မနစ်မြုပ်ကြနှင့်။ အပြစ်ကို မစုဆောင်းကြနှင့်; ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့ကို ဂုဏ်ပြု၍ ဟရီ (ဗိဿနု) ကို အမြင့်ဆုံးဟု ထားကာ အမြဲတမ်း ပူဇော်ကြလော့—အသက်တာသည် တဖြည်းဖြည်း ကုန်ခမ်းသွားပြီး သေမင်းလှိုင်းများက လှုပ်ခတ်သော ရေအိုးထဲက ရေကဲ့သို့ လျှောကျသွားသည်။

Verse 12

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् / आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

အခြားသူ၏ ဇနီးကို မိခင်ကဲ့သို့ မြင်၍၊ အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို မြေခဲတစ်ခဲကဲ့သို့ မြင်၍၊ သတ္တဝါအားလုံးကို မိမိကဲ့သို့ မြင်သူ—ထိုသူသည် အမှန်တကယ် ပဏ္ဍိတ (ပညာရှိ) ဖြစ်၏။

Verse 13

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः / यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते

ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် အို ဗြာဟ္မဏတို့အထွဋ်အမြတ်—ဘုရင်တို့သည် အာဏာပိုင်မှုကို လိုလားကြ၏။ အကြောင်းမှာ မိမိတို့၏ အလုပ်အကိုင် အားလုံး၌ မိမိတို့၏ စကား (အမိန့်) မတားဆီး မဆန့်ကျင်ခံရစေရန် ဖြစ်၏။

Verse 14

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् / रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये

ဤရည်ရွယ်ချက်အတွက်ပင် ဘုရင်တို့သည် ဥစ္စာကို စုဆောင်းကြ၏။ မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပြီးနောက် ကျန်ရှိသော ဥစ္စာသည် ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့အား သာသနာတော်ဆိုင်ရာ ဒါနအဖြစ် ပေးအပ်ရမည် ဖြစ်၏။

Verse 15

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते / स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते

ဗြာဟ္မဏတို့က ထိန်းသိမ်းဂုဏ်ပြုသော သန့်ရှင်းသံ «အိုံကာရ» ကြောင့် နိုင်ငံတော်သည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်သည်။ ထိုယောဂကျင့်စဉ်နှင့် သန့်ရှင်းမှုကြောင့် ဘုရင်သည် တိုးတက်รุ่งမြောက်၍ ရောဂါတို့၏ ချုပ်နှောင်မှုမခံရ။

Verse 16

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् / किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः

လောကီအာဏာမရှိသော မုနိတို့ပင် လိုအပ်ချက်များကို မရှောင်လွှဲနိုင်သည့်အခါ ငွေကြေးပစ္စည်းကို စုဆောင်းကြသည်။ ထို့ကြောင့် သားသမီးကဲ့သို့ ပြည်သူကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သော ဘုရင်သည် ဘဏ္ဍာတိုက်ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်မှာ ပို၍မဆိုနိုင်ပါသလော။

Verse 17

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः / यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः

ဥစ္စာရှိသူ၌ မိတ်ဆွေရှိ၏၊ ဥစ္စာရှိသူ၌ ဆွေမျိုးရှိ၏။ လောကအမြင်၌ ဥစ္စာရှိသူကို ထိုက်တန်သူဟု ထင်မြင်ကြပြီး၊ ဥစ္စာရှိသူကို ပညာရှိဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။

Verse 18

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च / ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः

ဥစ္စာမရှိသူကို မိတ်ဆွေတို့ စွန့်ခွာကြသည်၊ သားသမီး၊ ဇနီးနှင့် မေတ္တာရှိသူတို့လည်း ထိုနည်းတူ။ သို့ရာတွင် ဥစ္စာရှိသူထံသို့ ပြန်လည်ခိုလှုံကြသည်—လောက၌ ဥစ္စာသည် လူ၏ အမှန်တကယ်သော ဆွေမျိုးအထောက်အကူ ဖြစ်သောကြောင့်။

Verse 19

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः / अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति

ရှာස්ထရ (śāstra) မရှိသော ဘုရင်သည် အမှန်တကယ် မျက်ကန်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မျက်ကန်းသူသည် လမ်းညွှန်ရှိလျှင် မြင်နိုင်သော်လည်း၊ ရှာස්ထရမဲ့သူသည် လုံးဝ မမြင်နိုင်။

Verse 20

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः / इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि

သားများ၊ အမှုထမ်းများ၊ အမတ်များနှင့် ပုရောဟိတ်တို့သည် အာရုံများ၌ «အိပ်ပျော်» နေ၍ မသတိမရှိ၊ မထိန်းချုပ်နိုင်လျှင် ထိုဘုရင်၏ နိုင်ငံတော်သည် ကြာရှည်မတည်တံ့။

Verse 21

येनार्जितास्त्रयो ऽप्यो ऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः / जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा

သူ၏အားဖြင့် သုံးပါး—သားများ၊ အမှုထမ်းများ၊ ဆွေမျိုးများ—ကို ရယူအောင်မြင်နိုင်၏။ ထို့ပြင် အခြားဘုရင်များနှင့်အတူ ပင်လယ်လေးစင်းဝန်းရံသော မြေကြီးကိုလည်း အနိုင်ယူနိုင်၏။

Verse 22

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च / सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च

ဘုရင်သည် သာස්တရအထောက်အထားရှိ၍ အကြောင်းပြချက်မှန်ကန်သော အရာတို့ကို လွန်ကျူးလျှင် ထိုဘုရင်သည် ဤလောက၌လည်း နောက်လောက၌လည်း အမှန်တကယ် ပျက်စီးရ၏။

Verse 23

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः / समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत्

ဘေးအန္တရာယ်ကြုံလာသောအခါ မင်းသည် စိတ်ပူပန်မှု မပြုစေ။ ဉာဏ်ညီမျှ၍ အတွင်းစိတ်ငြိမ်းချမ်းသူသည် ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ဝမ်းနည်းမှုတို့၌ တူညီစွာ နေရမည်။

Verse 24

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः / प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी

စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာသူတို့သည် ခက်ခဲမှုကြုံလာသော်လည်း စိတ်ပျက်အားလျော့ မဖြစ်ကြ။ ရာဟု၏ ပါးစပ်ထဲ ဝင်သွားပြီးနောက် လမင်းသည် ပြန်လည် ထွက်ပေါ်လာမည် မဟုတ်လော။

Verse 25

धिग्धिक् शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव / सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः

ကိုယ်ခန္ဓာအပျော်အပါးနဲ့ ပျော်ပျော်ပါးပါးနေသူတို့ကို အရှက်တင်ပါစေ။ ငွေမရှိလို့ ကိုယ်ခန္ဓာပိန်လှုပ်သွားတာကို မဝမ်းနည်းပါနှင့်။ ကောင်းမြတ်သူတို့သည် ဆင်းရဲ၍ မျက်နှာဖျော့သော်လည်း ကောင်းသောသားသမီးရှိလျှင် ဒုက္ခကို စွန့်ပြီး နောက်တဖန် သုခကို ရရှိကြသည်ဟု ကြားရသည်။

Verse 26

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् / धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः

ဂန္ဓဗ္ဗတို့၏ဗိဇ္ဇာ—တေးဂီတနှင့် တူရိယာများ—နှင့် ကဏိကာအဖွဲ့များကို စိစစ်ကြည့်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်သည် လောက၌ ဓနုဝေဒ (မြားပစ်ပညာ) နှင့် အర్థရှာස්တရ (နိုင်ငံရေး/စီးပွားရေးပညာ) ကိုလည်း ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရမည်။

Verse 27

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः / स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम्

အကြောင်းမရှိဘဲ မိမိအမှုထမ်းကို ဒေါသထွက်သော ဘုရင်သည် အဆိပ်ကြောင့်ဖြစ်သော မူးယစ်ရူးသွပ်မှုကို ခံယူရသည်—အနက်ရောင်မြွေက ထုတ်လွှတ်သည့် အဆိပ်ကဲ့သို့ပင်။

Verse 28

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् / मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि

မတည်ငြိမ်သော စိတ်ကြောင့် မျက်စိအကြည့်ကို ထိန်းချုပ်ရမည်၊ မမှန်ကန်သော စကားကိုလည်း တားဆီးရမည်။ အထူးသဖြင့် သာမန်လူများနှင့် ဆက်ဆံရာတွင်၊ ဝေဒပညာရှင် (သရောတရိယ) များနှင့် ဆက်ဆံရာတွင်၊ ထို့ပြင် မိမိအမှုထမ်းနှင့် အားထားသူများအပေါ်တွင် အမြဲတမ်း ထိန်းသိမ်းရမည်။

Verse 29

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः / शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते

အမှုထမ်းနှင့် ဆွေမျိုးတို့အပေါ် မာနထောင်လွှားကာ အုပ်ချုပ်ရေးကို ကစားပွဲလို သဘောထားသော ဘုရင်သည် အမိန့်အာဏာကိစ္စတို့တွင် ရန်သူတို့၏ အရှက်ခွဲခြင်းကို အမြဲတမ်း လျင်မြန်စွာ ခံရတတ်သည်။

Verse 30

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः / विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च / लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः

မင်းသည် အမြဲတမ်း ခြိမ်းခြောက်သံနှင့် မျက်ခုံးချုံ့၍ မနေသင့်။ အပြစ်မရှိသော အမှုထမ်းတို့ကို အပြစ်ပေးသော မင်းသည် မင်းတို့အနက် အဆိုးဆုံးဖြစ်၏; ထိုမင်းသည် ဤလောက၌ပင် ကစားပျော်ရွှင်မှုနှင့် အာရုံခံစားသည့် သာယာမှုတို့ကို စွန့်လွှတ်သင့်၏။

Verse 31

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः

ပျော်ရွှင်မှုတို့၌ မူးယစ်နေချိန်တွင် မိမိရည်မှန်းချက်ကို အောင်မြင်စေရန် အမြဲကြိုးပမ်းသော ရန်သူတို့သည် တိုက်ပွဲအတွက် အဆင်သင့် ရပ်တည်နေကြ၏။

Verse 32

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः / षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवो ऽपि शङ्कते

စိတ်အားထက်သန်မှု ခြောက်မျိုး—အစပြုကြိုးပမ်းမှု၊ ရဲရင့်မှု၊ တည်ကြည်ခိုင်မာမှု၊ ဉာဏ်ပညာ၊ အင်အား၊ သတ္တိဗီရ—ရှိသူအတွက် မိမိအောင်မြင်စေနိုင်သော အာနိသင်ကြောင့် နတ်တို့တောင် စိုးရိမ်ကြောက်ရွံ့ကြ၏။

Verse 33

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते / दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा

အလုပ်တစ်ခုကို သင့်လျော်သော ကြိုးပမ်းမှုဖြင့် စတင်လုပ်ဆောင်ပြီးလည်း အောင်မြင်မှု မပေါ်လာလျှင် ထိုကိစ္စ၌ «ဒైవ» (ကံကြမ္မာ) သည် ဆုံးဖြတ်သည့် အထောက်အထားဖြစ်၏; သို့သော် လူ့ကြိုးပမ်းမှုကို အမြဲပြုလုပ်ရမည်။