Adhyaya 42
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
ဤအဓ್ಯಾಯသည် Lalitopākhyāna ၏ Uttara-bhāga တွင် Hayagrīva–Agastya ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း ဖြစ်သည်။ အဂஸ္တျသည် Śrī Devī ကို ပျော်ရွှင်စေသော လက်မုဒြာများ ဖွဲ့စည်းနည်းကို လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအဖြစ် မေးမြန်းသည်။ Hayagrīva သည် မုဒြာများကို အစဉ်လိုက် နာမည်နှင့် လက်ချောင်းတင်ပုံ/ပြောင်းလဲပုံများဖြင့် သေချာဖော်ပြသည်—Āvāhanī Mahāmudrā (Trikhaṇḍā)၊ ထို့နောက် Saṃkṣobhiṇī နှင့် အတူတူပုံစံအတွင်း ပြင်ဆင်ထားသော Vidrāviṇī၊ ထို့နောက် လောကသုံးပါးကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်ဟု ဆိုသော Ākarṣiṇī။ ထို့ပြင် Unmādinī၊ ရည်မှန်းချက်များကို အထွေထွေ အောင်မြင်စေသော Mahāṅkuśā၊ သိရုံဖြင့်ပင် ယောဂိနီများကို နှစ်သက်စေသော အထူးကောင်းမွန်သည့် Khecarī၊ နှင့် စိဒ္ဓိအားလုံးကို မြန်မြန်စတင်ပေးသော Bīja-mudrā တို့ကို ဖော်ပြသည်။ ဤအခန်းသည် မျိုးရိုးဇာတ်ကြောင်းထက် ရိုးရာတန်ထရ-ပုရာဏ အညွှန်းပုံစံဖြင့် ကိုယ်ဟန်အလှူအတန်း (śakti-vijñāna) ကို အတိအကျ သင်ကြားထားသည်။
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
ဤသို့ “သီရိဗြဟ္မာဏ္ဍ မဟာပုရာဏ” အုတ်တရဘားဂ၌ ဟယဂ္ရီဝ–အဂஸ္တျ သံဝါဒ၊ လလိတောပాఖ్యာန အခန်း (၄၁) ဖြစ်၏။ အဂஸ္တျက ဆိုသည်— “အရှ္ဝာနန (ဟယဂ္ရီဝ) ရေ၊ မုဒြာပြုလုပ်နည်းကို ငါ့အား တင်ပြပါ။ ထိုမုဒြာတို့ဖြင့် သီရိဒေဝီ ပျော်ရွှင်နှစ်သက်တော်မူ၏။”
Verse 2
हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता / परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
ဟယဂ္ရီဝက ဆိုသည်— “အာဝါဟနီ မဟာမုဒြာကို ‘တရိခဏ္ဍ’ ဟု ခေါ်ကြ၏။ လက်နှစ်ဖက်ကို လှည့်၍ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် လက်မနှစ်ချောင်းကို ထင်ရှားစွာ တန်းတူဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရမည်။”
Verse 3
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
လက်ညှိုးနှစ်ချောင်းကို အနာမိကာ (လက်မောင်း) အတွင်းသို့ ထည့်ကာ ကွေးကောက်သဏ္ဌာန်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့နောက် တပဓန (တပသ်ကြွယ်ဝသူ) ရေ၊ လက်ချောင်းသေး (ကနိဋ္ဌိကာ) ကို မိမိနေရာ၌ ချထားရမည်။ ယခု ‘သံක්ෂောဘိဏီ’ ဟု ခေါ်သော မုဒြာကို ငါဆိုမည်၊ နားထောင်လော့။
Verse 4
मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते / तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
လက်မောင်း (မဓျမ) ကို အလယ်၌ ထားပြီး လက်ချောင်းသေးနှင့် လက်မတို့ကို တားဆီးကပ်ထားရမည်။ လက်ညှိုးကို တုတ်တံကဲ့သို့ တန်းစေပြီး လက်မောင်းကို အနာမိကာ (လက်မောင်း) ပေါ်၌ ထားရမည်။
Verse 5
एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि / क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
ဤမုဒြာကို အလယ်လက်ချောင်းကို တည့်တည့် အလယ်တွင်ထား၍ ဝိန္ဓျတောင်၏ ခိုင်မာသော အစွန်း၌ ပြုလုပ်လျှင်၊ ထိုမုဒြာသည် «ဝိဒြာဝိဏီ» ဟု ခေါ်၍ အတားအဆီးကို ဖယ်ရှားစေသည်။
Verse 6
मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
အို ကလသောဒ္ဘဝ၊ အလယ်လက်ချောင်းနှင့် လက်ညှိုးတို့ကို လက်သန်းနှင့် လက်မအမည်တူ (အနာမိကာ) တို့နှင့် တန်းတူထား၍၊ အလယ်တွင် အင်္ကူရှ်ပုံသဏ္ဍာန်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်လျှင်—ဤသည် «အာကර්ရှိဏီ မုဒြာ» ဟု ခေါ်ပြီး တြိလောကကို ဆွဲငင်နိုင်သည်။
Verse 7
पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती / परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
လက်နှစ်ဖက်ကို ပုဋာပုံစံဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍၊ လက်ညှိုးနှစ်ချောင်းကို အင်္ကူရှ်ပုံသဏ္ဍာန်ဖြစ်စေ။ ထို့နောက် အလှည့်အပြောင်းအစဉ်အတိုင်း လှည့်ကာ၊ အလယ်လက်ချောင်းကို ထိုအောက်ဘက်တွင်ထားလေ။
Verse 8
क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे / अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
ဒေဝရ္ရှေ၊ ဤအစဉ်အတိုင်း အလယ်လက်ချောင်းကို အလယ်၌ထား၍ လက်သန်းကို ထိုအောက်၌ထားလေ။ အနာမိကာကို တည့်တည့်ထားပြီး လက်ညှိုးနှစ်ချောင်းကို အပြင်ဘက်သို့ ထားရမည်။
Verse 9
दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ / मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
ထို့နောက် လက်မနှစ်ချောင်းကို တံတား (ဒဏ္ဍ) ပုံစံဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ အလယ်လက်ချောင်း၏ လှည့်ရာနေရာ၌ ထားလေ။ ဤမုဒြာကို «အုန္မာဒိနီ» ဟု ခေါ်ကြပြီး လေဒေါသနှင့် အပူဒေါသကြောင့် ဖြစ်သော နာကျင်မှုကို သက်သာစေသည်။
Verse 10
अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति / तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
ဤမုဒြာတွင် လက်မနှင့် လက်နာမ (လက်စွပ်လက်ချောင်း) ကို အောက်သို့ချ၍ အင်္ကူရှ (ဆင်ထိန်းချိတ်) ပုံသဏ္ဍာန်ဖြစ်စေကာ၊ ထိုနည်းတူ လက်ညှိုးကိုလည်း အစဉ်လိုက် သတ်မှတ်အသုံးချရမည်။
Verse 11
इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
ဤ «မဟာအင်္ကူရှာ မုဒြာ» သည် အလုပ်ကိစ္စအပေါင်း၏ အကျိုးရလဒ်ကို ပြည့်စုံစေသော မုဒြာဖြစ်သည်။
Verse 13
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
ဒေဝရ္ဩိ၊ ဘယ်လက်ကို ညာဘက်သို့၊ ညာလက်ကို ဘယ်ဘက်သို့ထား၍ လက်နှစ်ဖက်ကို အပြန်အလှန် လှည့်ပြောင်းစေပါ။ တာပသ၊ ဤအစဉ်အတိုင်း လက်သန်းနှင့် လက်နာမကို ချိတ်ဆက်၍၊ လက်ညှိုးနှစ်ချောင်းဖြင့် အလယ်လက်ကို အပေါ်ပိုင်းအထိ အပြည့်အဝ ဖိနှိပ်အုပ်စိုးစေပါ။
Verse 14
लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि / इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा / एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
လက်မနှစ်ချောင်းကို «လိုပါမုဒြာ» အဖြစ် ပြည့်စုံစွာ ပြုလုပ်ရမည်။ ဤသည်မှာ «ခေချရီ» ဟူသော မုဒြာဖြစ်၍ မုဒြာတို့အနက် အမြင့်မြတ်ဆုံး အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ဤဗိဇ္ဇာကို သိရုံမျှဖြင့်ပင် ယောဂိနီတို့၏ ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်းကို ရနိုင်သည်။
Verse 15
परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती / तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
လက်နှစ်ဖက်ကို လှည့်ပြောင်း၍ ထိစပ်စေကာ အဝက်လပုံသဏ္ဍာန် ဖြစ်စေပါ။ ထို့နောက် လက်ညှိုးနှင့် လက်မ၏ အတွဲကို တပြိုင်နက်တည်း ချိတ်ဆက်စေပါ။
Verse 16
अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् / अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके / बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
လက်ချောင်းသေးကို အောက်သို့ဖိ၍ အလယ်လက်ချောင်းနှင့် ချိတ်ဆက်ထားစေ။ ထို့နောက် လက်ချောင်းများကို ကွေးကောက်စေပြီး အနာမိကာလက်ချောင်းကို အောက်ဆုံးတွင်ထားစေ။ ဤသည်ကို «ဗီဇမုဒြာ» ဟုခေါ်၍ အလျင်အမြန် စိဒ္ဓိအားလုံးကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
Verse 17
मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते / अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
အလယ်လက်ချောင်းအဖျားကို ကွေးကောက်ပုံစံဖြစ်စေ၍ လက်ညှိုးပေါ်တွင် တင်ထားစေ။ အနာမိကာလက်ချောင်းသည် အလယ်တွင်ရှိပြီး မျှတစွာ မိဇင်လက်ချောင်းလည်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်စေ။
Verse 18
सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः / एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
လက်ချောင်းအားလုံးကို တစ်နေရာတည်းတွင် စုပေါင်းချိတ်ဆက်၍ လက်မဖြင့် ဖိနှိပ်ထားစေ။ ဤသည်မှာ ပထမမုဒြာဖြစ်၍ «ယောနီမုဒြာ» ဟု အမည်ပေးထားသည်။
Verse 19
एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः / पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
ဒေဝရ္ဓိရှင်၊ ဤမုဒြာများသည် သီရိဒေဝီ၏ ပျော်ရွှင်နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်။ ပူဇော်ပွဲအချိန်တွင် ယောဂအစဉ်အတိုင်း အသုံးပြုရမည်။
Frequently Asked Questions
None directly; this chapter is not a vamśa catalog. It is a Lalitopākhyāna ritual-technical unit focused on mudrā-vidhāna transmitted through the Hayagrīva → Agastya teaching line.
Key mudrās include Āvāhanī (Mahāmudrā/Trikhaṇḍā) for invocation-oriented practice, Saṃkṣobhiṇī and its variant Vidrāviṇī for ‘agitating/dispersing’ effects, Ākarṣiṇī explicitly for attraction (trailokyākarṣaṇa), Mahāṅkuśā as broadly ‘all-purpose’ for accomplishing aims, Khecarī as a highly praised yoginī-favored seal, and a Bīja-mudrā said to quickly set siddhis in motion.
It operationalizes devotion to Śrī Devī through embodied liturgy: mudrās serve as standardized “ritual interfaces” that authorize, focus, and sequence sādhana, presenting Shākta power not only as narrative theology but as repeatable practice transmitted by recognized speakers.