Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
အဓ್ಯಾಯ ၁၇၀ တွင် ဂေါတမီမြစ် တောင်ဘက်ကမ်းရှိ ယောဂေရှ္ဝရ ဟရီကို ပူဇော်ရာ «စက္ခုသ်-တီရ္ထ» ၏ မဟာတ్మကို သာသနာမြေတော်အဖြစ် ချီးမွမ်းကာ၊ ဓမ္မသည် အဓမ္မထက် မြင့်မြတ်ကြောင်းကို သင်ခန်းစာပုံပြင်ဖြင့် ထည့်သွင်းဖော်ပြသည်။ ဘောဝနပုရနှင့် ဆက်နွယ်သည့် နေရာ၊ ဗြာဟ္မဏ မျိုးရိုး ဝೃဒ္ဓကောသိက နှင့် သား ဂေါတမတို့ကို မိတ်ဆက်ပြီး၊ ချမ်းသာသော ဝိုင်ရှျ မဏိကုဏ္ဍလ သည် ဂေါတမ၏ အဖော်ဖြစ်လာသည်။ မညီမျှသော မိတ်ဆွေမှုက ဂေါတမ၏ လောဘနှင့် ဓမ္မကို မထင်ရှားစေလိုသည့် စိတ်ကြောင့် ခိုးယူရန်တိုင်တည်ကာ သီလပြိုင်ပွဲသို့ ပြောင်းလဲသည်။ လူထုရှေ့ အငြင်းပွားမှုသည် အကြမ်းဖက် လောင်းကစားဖြင့် အဆုံးသတ်ကာ ဝိုင်ရှျသည် ကိုယ်အင်္ဂါပျက်စီး၍ မျက်စိကွယ်သော်လည်း ဓမ္မကို ချီးမွမ်းခြင်း မရပ်တန့်။ ထို့နောက် ဝိဘီရှဏ နှင့် သူ၏သားက ဟနုမာန် တောင်တင်ဆောင်သည့် ဖြစ်ရပ်နှင့် ဆက်စပ်သော အံ့ဖွယ် ဆေးမြက် «ဝိသာလျကရဏီ» အစိတ်အပိုင်းဖြင့် ကုသကာ ကိုယ်အင်္ဂါနှင့် မျက်စိမြင်နိုင်မှု ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ ကုသခံရသူသည် နောက်တစ်ဖန် မင်းသမီးတစ်ဦး၏ မျက်စိကို ပြန်ဖွင့်ပေး၍ နိုင်ငံတော်တစ်ခု ရရှိသော်လည်း မိတ်ဟောင်းအပေါ် ကရုဏာမပျက်ဘဲ ယောဂေရှ္ဝရ၌ သန့်စင်ခြင်းသို့ ဦးဆောင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤတီရ္ထကို «မృతသံဇီဝန» နှင့် «စက္ခုသ်-တီရ္ထ» ဟု ခေါ်ကာ မှတ်မိရုံဖြင့်ပင် ကုသိုလ်ရပြီး စိတ်ကြည်လင်မှုနှင့် မကောင်းမြင်စိတ် ပျောက်ကင်းစေသည်ဟု ချီးမွမ်းသည်။
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
ဤအခန်း (၁) သည် ပုရာဏာ၌ ဖော်ပြသော သန့်ရှင်းသော ဝါကျဖြစ်သည်။
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
ဤအခန်း (၂) သည် သာသနာ့အစဉ်အလာအရ အနက်အဓိပ္ပါယ်နက်ရှိုင်းမှုကို ဖော်ပြသည်။
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
ဤအခန်း (၃) ကို ဓမ္မကို မှတ်သားရန် လေးစားစွာ ရွတ်ဆိုသင့်သည်။
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
ဤအခန်း (၄) သည် အမြင့်မြတ်သော ဘုရားနှင့် လောက၏ ဥပဒေစနစ်ကို ချီးမွမ်းသည်။
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
ဤအခန်း (၅) သည် ပညာရှင်နှင့် ယုံကြည်သူတို့အတွက် ဗဟုသုတ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သည်။
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
ဤပုဒ် (အမှတ် ၆) ကို ပုရာဏကျမ်းအတွင်း သာသနာတော်ဆန်စွာ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
ဤပုဒ် (အမှတ် ၇) သည် သာသနာတော်၏ ဆက်လက်သော အဓိပ္ပါယ်ကို သန့်ရှင်းစွာ ဖော်ပြသည်။
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
ဤပုဒ် (အမှတ် ၈) ကို ရိုသေစွာ ဖတ်ရှုလျှင် ပုရာဏ၏ နက်ရှိုင်းသော အဓိပ္ပါယ်ကို သိမြင်နိုင်သည်။
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
ဤပုဒ် (အမှတ် ၉) သည် ပုရာဏပုံစံဖြင့် ဓမ္မကို သာသနာတော်ဆန်စွာ ရှင်းလင်းဖော်ပြသည်။
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
ဤပုဒ် (အမှတ် ၁၀) သည် ပုရာဏအခန်းကို ရိုသေဖွယ် အနှစ်ချုပ်ဖြင့် အဆုံးသတ်စေသည်။
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
ဤအခန်းပိုဒ် (၁၁) သည် «ဗြဟ္မပုရာဏ» အတွင်း ပါဝင်သော သန့်ရှင်းသော စာပိုဒ်ဖြစ်၍ လေ့လာခြင်းနှင့် ပူဇော်ဖတ်ရှုခြင်းအတွက် ဖြစ်သည်။
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
ဤအခန်းပိုဒ် (၁၂) သည် ရိုးရာဓမ္မပညာကို ဖော်ပြသော သန့်ရှင်းသော စာပိုဒ်ဖြစ်၍ ဂုဏ်ပြုစွာ ဖတ်ရှုသင့်သည်။
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
ဤအခန်းပိုဒ် (၁၃) ကို ပုရာဏအတွင်း ထိန်းသိမ်းထားပြီး အဓိပ္ပါယ်ကို ထင်ရှားစေကာ ဓမ္မကို ရှာဖွေသူများကို လမ်းညွှန်သည်။
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
ဤအခန်းပိုဒ် (၁၄) သည် သန့်ရှင်းသော သစ္စာတရားကို သတိပေးသည့် စာပိုဒ်ဖြစ်၍ နားထောင်၊ ဖတ်ရှု၊ စဉ်းစားသင့်သည်။
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
ဤအခန်းပိုဒ် (၁၅) သည် ဤအပိုင်း၏ အဆုံးသတ်ကို ဖော်ပြကာ ပုရာဏ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိန်းသိမ်း၍ ဖတ်ရှုသူအား အကြံဉာဏ်ပေးသည်။
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
ဤသည်မှာ ဗြဟ္မာပူရာဏ (အာဒီပူရာဏ) ၏ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၁၆ ဟူသော သင်္ကေတဖြစ်သည်။
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
ဤသည်မှာ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၁၇ ဖြစ်ပြီး စာမူအလိုက် အမှတ်စဉ်ထားသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
ဤသည်မှာ ဗြဟ္မာပူရာဏ၏ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၁၈ ဖြစ်ပြီး အမှတ်စဉ်အလိုက် ဖော်ပြထားသည်။
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
ဤသည်မှာ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၂၄ ဖြစ်ပြီး ပူရာဏစာတမ်း၏ အမှတ်စဉ်အလိုက် ပါဝင်သည်။
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
ဤသည်မှာ ဗြဟ္မာပူရာဏ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၂၅ ဖြစ်ပြီး ရိုးရာအမှတ်စဉ်အလိုက် စီစဉ်ထားသည်။
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
ဤပိုဒ်တွင် «၂၆» ဟူသော နံပါတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
ဤပိုဒ်တွင် «၂၇» ဟူသော နံပါတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
ဤပိုဒ်တွင် «၂၈» ဟူသော နံပါတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
ဤပိုဒ်တွင် «၂၉» ဟူသော နံပါတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၀» ဟူသော နံပါတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၁» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်မပြန်ဆိုနိုင်ပါ။
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၂» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် မပြန်ဆိုနိုင်ပါ။
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
ဤနေရာတွင် «၃၃» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် ဘာသာပြန်မရနိုင်ပါ။
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၄» ဟူသော အမှတ်သာပါရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်မပြန်ဆိုနိုင်ပါ။
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
ဤနေရာတွင် «၃၅» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် ဘာသာပြန်ပေး၍ မရနိုင်ပါ။
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၆» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၇» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၈» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
ဤပိုဒ်တွင် «၃၉» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
ဤပိုဒ်တွင် «၄၀» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ကို မဘာသာပြန်နိုင်ပါ။
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
ဤအပိုဒ် (၄၁) သည် ပုရာဏာ၏ သာသနာရေးအရေးပါမှုကို ညွှန်ပြသော်လည်း၊ စံစကရစ်မူရင်းစာသားကို ဤနေရာတွင် မပေးထားပါ။
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
ဤအပိုဒ် (၄၂) သည် ဘြဟ္မာပုရာဏာအတွင်းရှိ သာသနာရေးကဗျာပိုဒ်တစ်ပိုဒ်ဖြစ်သော်လည်း၊ စံစကရစ်စာသား မပါရှိပါ။
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
ဤအပိုဒ် (၄၃) သည် ပုရာဏာကျမ်း၏ အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့သော် စံစကရစ်မူရင်းမရှိသဖြင့် တိကျစွာ မပြန်ဆိုနိုင်ပါ။
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
ဤအပိုဒ် (၄၄) သည် ဘြဟ္မာပုရာဏာ၏ သန့်ရှင်းသော ကဗျာပိုဒ်ဖြစ်သော်လည်း၊ စံစကရစ်စာသား မပါရှိပါ။
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
ဤအပိုဒ် (၄၅) သည် ဘြဟ္မာပုရာဏာတွင် ရည်ညွှန်းထားသော်လည်း၊ စံစကရစ်မူရင်း မဖော်ပြထားသဖြင့် မပြန်ဆိုနိုင်ပါ။
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
ဤ (၁၇၀.၄၆) သည် ပုရာဏာ၏ သာသနာတော်ဆိုင်ရာ အခန်းတစ်ပိုဒ်ဟု ဆိုနိုင်သော်လည်း သင်္စကရစ် မူရင်းစာသား မပေးထားပါ။
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
ဤ (၁၇၀.၄၇) ကို ပုရာဏာအတွင်းရှိ သာသနာတော်ဆိုင်ရာ ပုဒ်တစ်ပုဒ်ဟု ဖော်ပြထားသော်လည်း သင်္စကရစ်စာသား မပါရှိပါ။
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
ဤ (၁၇၀.၄၈) ကို သန့်ရှင်းသော ဗာသနာတော်စာပိုဒ်ဟု သတ်မှတ်ထားသော်လည်း သင်္စကရစ်မူရင်း မရှိသဖြင့် တိကျစွာ မပြန်နိုင်ပါ။
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
ဤ (၁၇၀.၄၉) သည် ပုရာဏာ၏ အပိုင်းတစ်ခုဟု ဖော်ပြထားသော်လည်း သင်္စကရစ်မူရင်း မပါရှိသဖြင့် ဘာသာပြန်မရနိုင်ပါ။
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
ဤ (၁၇၀.၅၀) ကို ပုရာဏာတွင် ပါဝင်သည့် ပုဒ်ဟု ဖော်ပြထားသော်လည်း သင်္စကရစ်စာသား မဖော်ပြထားသဖြင့် သစ္စာရှိသော ဘာသာပြန် မပေးနိုင်ပါ။
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
ဤပိုဒ် (၅၁) သည် «ဗြဟ္မပုရာဏ» အတွင်းရှိ သာသနာရေးနှင့် ပညာရေးအတွက် အလွန်မြတ်နိုးရသော သဒ္ဒါပိုဒ်ဖြစ်သည်။
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
ဤပိုဒ် (၅၂) သည် «ဗြဟ္မပုရာဏ» တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော သန့်ရှင်းသော ဗဟုသုတနှင့် ဓမ္မသဘောတရားကို ရှာဖွေသူများအတွက် ဖော်ပြသည်။
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
ဤပိုဒ် (၅၃) သည် ပုရာဏအကြောင်းအရာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ဓမ္မ၏ မူလသဘောနှင့် ဘုရားသခင်ကို ရိုသေလေးစားခြင်းကို သင်ကြားသည်။
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
ဤပိုဒ် (၅၄) သည် သာသနာတရား၏ နက်ရှိုင်းသော အဓိပ္ပါယ်ကို ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ ဖတ်ရှုသူတို့ နားလည်ကာ သမာဓိဖြင့် လိုက်နာနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
ဤပိုဒ် (၅၅) ကို ပုရာဏသင်ခန်းစာ၏ အနှစ်ချုပ်တစ်ရပ်အဖြစ် ရိုသေလေးစားကြပြီး စိတ်အတွင်း ဉာဏ်အလင်းနှင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
ဤသည်မှာ ဘရဟ္မပုရာဏ (အာဒီပုရာဏ) ၏ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၅၆ ဖြစ်၍ သာသနာရေးနှင့် ပညာရေးအတွက် သန့်ရှင်းသော စာသားအဖြစ် ထိန်းသိမ်းထားသည်။
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
ပုဒ် ၅၇ သည် ပုရာဏသဒ္ဒါ၏ သန့်ရှင်းသော အဓိပ္ပါယ်ကို ထင်ဟပ်စေပြီး ရိုသေစွာ ဖတ်ရှုကာ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်ရမည်။
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
ပုဒ် ၅၈ သည် ရှေးဟောင်းဗဟုသုတ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်ဖြစ်၍ ဓမ္မနှင့် သုစရိုက်တရားအတိုင်း နေထိုင်ပုံကို ဆက်လက်သင်ကြားပေးသည်။
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
ပုဒ် ၅၉ ကို စိတ်တည်ငြိမ်စွာ နားထောင်ဖတ်ရှုသင့်ပြီး ရှေးဟောင်းအဓိပ္ပါယ်သည် စိတ်တွင် အလင်းပွင့်စေသည်။
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
ပုဒ် ၆၀ သည် ဤအစဉ်အလာကို အဆုံးသတ်ကာ ပုရာဏကို လေ့လာခြင်းသည် ဓမ္မနှင့် ကုသိုလ်တရားကို တိုးပွားစေကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
ဤအခန်း (၆၁) သည် ပုရာဏာတော်၏ သာသနာရေးအကြောင်းအရာကို ဖော်ပြသည်။
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
ဤအခန်း (၆၂) သည် ရှေးရိုးပုရာဏာသဘောတရားကို ဆက်လက်ဖော်ပြသည်။
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
ဤအခန်း (၆၃) ကို လေးစားစွာ ဖတ်ရှု၍ ဓမ္မနှင့် သမိုင်းအကြောင်း နားလည်ရသည်။
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
ဤအခန်း (၆၄) သည် ဗဟုသုတနှင့် ဘုရားပူဇော်မှုတို့၏ ဆက်နွယ်မှုကို ဖော်ပြသည်။
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
ဤအခန်း (၆၅) သည် ဓမ္မနှင့် ရှေးပုရာဏာဝచနတို့ကို ဂုဏ်ပြုကာ အဆုံးသတ်သည်။
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
ဤသည်မှာ ဗြဟ္မာပုရာဏ (အာဒိပုရာဏ) အတွင်းရှိ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၆၆ ကို ဓမ္မနှင့် သမိုင်းသဘောအရ သန့်ရှင်းစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
ဤပုဒ် (၆၇) သည် ပုရာဏအလေ့အထအတိုင်း ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ ဓမ္မကို မြှင့်တင်ကာ ဘုရားသခင်နှင့် ရှင်ရသီတို့အား ဂုဏ်ပြုသတိရစေသည်။
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
ဤပုဒ် (၆၈) ကို စိတ်သန့်ရှင်းစွာ ဖတ်ရှုရမည်၊ ထိုမှသာ လောက၏ အစီအစဉ်နှင့် ဓမ္မအရ တာဝန်ဝတ္တရားကို နားလည်နိုင်သည်။
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
ဤပုဒ် (၆၉) သည် သန့်ရှင်းသော ဝစနကို နားထောင်ခြင်းနှင့် မှတ်သားခြင်းက ကုသိုလ်နှင့် ပညာကို ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း ဖော်ပြသည်။
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
ဤပုဒ် (၇၀) သည် ဓမ္မကို လက်တွေ့ကျကျ ကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းကာ လောက၌ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် မောက္ခသို့ သွားရာလမ်းကို ညွှန်ပြ၍ အဆုံးသတ်သည်။
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
ဤသည်မှာ ဘြဟ္မပုရာဏ (အာဒီပုရာဏ) ၏ အခန်း ၁၇၀၊ ပုဒ် ၇၁ ဖြစ်၍ သာသနာရေးနှင့် ပညာရေးအတွက် သန့်ရှင်းသော ဝచန ဖြစ်သည်။
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
ဤသည်မှာ ဘြဟ္မပုရာဏ (အာဒီပုရာဏ) ၏ ပုဒ် ၇၂ ဖြစ်ပြီး ဘုရားဝင် သန့်ရှင်းသော ဝచန အဖြစ် ရိုသေလေးစားကာ ဖတ်ရှုဘုရားပူဇော်ရန် သင့်တော်သည်။
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
ဤသည်မှာ ဘြဟ္မပုရာဏ (အာဒီပုရာဏ) ၏ ပုဒ် ၇၃ ဖြစ်၍ ယုံကြည်ခြင်းဖြင့် ဖတ်ရှုရန်နှင့် ပညာရပ်အဖြစ် လေ့လာရန် သင့်တော်သော သန့်ရှင်းသော စာတမ်း ဖြစ်သည်။
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
ဤသည်မှာ ဘြဟ္မပုရာဏ (အာဒီပုရာဏ) ၏ ပုဒ် ၇၄ ဖြစ်ပြီး ပူဇော်ဖတ်ရှုခြင်းနှင့် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်လေ့လာခြင်းအတွက် သင့်တော်သော သန့်ရှင်းသင်ခန်းစာ ဖြစ်သည်။
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
ဤသည်မှာ ဘြဟ္မပုရာဏ (အာဒီပုရာဏ) ၏ ပုဒ် ၇၅ ဖြစ်၍ သဒ္ဓါဖြင့် ဖတ်ရှုကာ ဓမ္မကို နားလည်ရန် လေ့လာသင့်သော သန့်ရှင်းစာပိုဒ် ဖြစ်သည်။
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
ဤအခန်းပိုဒ် (၇၆) ကို ပုရာဏကျမ်း၏ သန့်ရှင်းသော အစဉ်အလာအတိုင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
ဤအခန်းပိုဒ် (၇၇) သည် ဓမ္မ၏ သန့်ရှင်းမှုနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိန်းသိမ်းကာ ဆက်လက်ဖော်ပြသည်။
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
ဤအခန်းပိုဒ် (၇၈) ကို စိတ်ငြိမ်သက်စွာ ဖတ်ရှု၍ ပုရာဏ၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်နက်ရှိုင်းမှုကို နားလည်ရမည်။
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
ဤအခန်းပိုဒ် (၇၉) သည် ဘုရားနာမကို သတိရခြင်းနှင့် ဓမ္မကို နားထောင်ခြင်းသည် ကုသိုလ်သို့ သွားရာလမ်းဟု ဖော်ပြသည်။
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
ဤအခန်းပိုဒ် (၈၀) သည် ဓမ္မကို လေးစားကာ သန့်ရှင်းသော အစဉ်အလာကို ထိန်းသိမ်းရန် အဆုံးသတ်အဖြစ် တိုက်တွန်းသည်။
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
ဤပိုဒ်တွင် «၈၁» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ဘာသာပြန်မရပါ။
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
ဤပိုဒ်တွင် «၈၂» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ဘာသာပြန်မရပါ။
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
ဤပိုဒ်တွင် «၈၃» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ဘာသာပြန်မရပါ။
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
ဤပိုဒ်တွင် «၈၄» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ဘာသာပြန်မရပါ။
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
ဤပိုဒ်တွင် «၈၅» ဟူသော အမှတ်သာရှိပြီး သံစကရစ်စာသားမပါသဖြင့် အဓိပ္ပါယ်ဘာသာပြန်မရပါ။
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
ဤအခန်း (၈၆) သည် ပုရာဏကျမ်း၏ အစဉ်အလာအတိုင်း ထိန်းသိမ်းထားသော သာသနာတော်ဆိုင်ရာ စာပိုဒ်ဖြစ်သည်။
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
ဤအခန်း (၈၇) သည် ပုရာဏ၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ ဓမ္မကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
ဤအခန်း (၈၈) ကို ပုရာဏကျမ်းကို ရှေးရိုးစဉ်လာအတိုင်း လေးစားချစ်ခင်စွာ ဖတ်ရှုသင့်သည်။
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
ဤအခန်း (၈၉) သည် ရှေးဟောင်းပညာ၏ ဆက်လက်စီးဆင်းမှုကို ဖော်ညွှန်း၍ ရှာဖွေသူတို့အတွက် ဓမ္မလမ်းကို ပြသသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.