Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 5
Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra
Viṣṇu’s Astral Form
यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥
yasya pucchāgre ’vākśirasaḥ kuṇḍalī-bhūta-dehasya dhruva upakalpitas tasya lāṅgūle prajāpatir agnir indro dharma iti puccha-mūle dhātā vidhātā ca kaṭyāṁ saptarṣayaḥ; tasya dakṣiṇāvarta-kuṇḍalī-bhūta-śarīrasya yāny udagayanāni dakṣiṇa-pārśve tu nakṣatrāṇy upakalpayanti dakṣiṇāyanāni tu savye; yathā śiśumārasya kuṇḍalā-bhoga-sanniveśasya pārśvayor ubhayor apy avayavāḥ samasaṅkhyā bhavanti; pṛṣṭhe tv ajavīthī ākāśa-gaṅgā codarataḥ.
ဤ śiśumāra ပုံသဏ္ဍာန်တွင် ခေါင်းသည် အောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူပြီး ကိုယ်ခန္ဓာသည် ကွင်းလိမ်လိမ် ချည်ကပ်နေသည်။ ၎င်း၏ အမြီးအဆုံးတွင် ဓရုဝလောကရှိပြီး၊ အမြီး၏ ကိုယ်ပိုင်းတွင် ပရာဇာပတိ၊ အဂ္နိ၊ အိန္ဒြ၊ ဓမ္မ တို့၏ လောကများရှိသည်။ အမြီးအမြစ်တွင် ဓာတာနှင့် ဝိဓာတာတို့၏ လောကများရှိသည်။ ခါးနေရာဟု ယူဆသည့် အပိုင်းတွင် ဝသိဋ္ဌ၊ အင်္ဂိရာ စသည့် စပ့်တရိရှီများရှိကြသည်။ ညာဘက်သို့ လှည့်နေသော ကွင်းလိမ်ကိုယ်၏ ညာဖက်တွင် အဘိဇိတ်မှ ပုနရဝစုအထိ နက္ခတ် ၁၄ ခု၊ ဘယ်ဖက်တွင် ပုရှျာမှ ဥတ္တရာအာရှာဍ္ဍာအထိ ၁၄ ခု ရှိ၍ နှစ်ဖက်ညီမျှသဖြင့် ကိုယ်ပုံစံလည်း သဟဇာတဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ကျောပေါ်တွင် အဇဝီသီ ဟုခေါ်သော ကြယ်စုရှိပြီး၊ ဝမ်းဗိုက်တွင် အာကာသဂင်္ဂါ—မိုးကောင်းကင်ဂင်္ဂါ (Milky Way)—ရှိသည်။
FAQs
This verse explains the Śiśumāra as a coiled celestial form in which Dhruva is at the tail-tip, various deities are positioned on the tail and waist, and the stars of the sun’s northward and southward courses are arranged on its two sides.
The text presents Dhruva as a fixed cosmic reference point (the pole), and situating him at the tail-tip of the Śiśumāra-cakra conveys his role as an anchoring axis around which the heavenly arrangement is contemplated.
Use it as a meditation aid: contemplating the ordered placement of Dhruva, sages, and deities cultivates reverence for divine order (ṛta) and steadiness of mind—qualities supportive of bhakti practice.