Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
ပဉ္စမ စကန္ဓာ၏ ကမ္ဘာဗေဒ ဆန်းစစ်မှုကို ဆက်လက်၍ Śukadeva Gosvāmī သည် စကြဝဠာ၏ အထွေထွေ အရွယ်အစားမှ အန္တရိက္ခ (အလယ်အာကာသ) တွင် အချိန်၏ လည်ပတ်လုပ်ဆောင်ပုံသို့ ပြောင်းလဲရှင်းပြသည်။ နေ၏ မြောက်သို့၊ တောင်သို့ နှင့် ညီမျှရေးကြောင်းကို ဖြတ်သန်းသည့် လှုပ်ရှားမှုကြောင့် rāśi (ရာသီ/ဇိုဒီယက်) များနှင့် ထိတွေ့ပုံအရ နေ့ည မညီ သို့မဟုတ် ညီမျှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ နေ၏ စက်ဝိုင်းလမ်းကြောင်းကို Mānasottara တောင်ပတ်လည်တွင် တည်နေရာချပြီး နေထွက်၊ နေ့လယ်၊ နေဝင်၊ သန်းခေါင်တို့ကို အင်ဒြ၊ ယမ၊ ဝရုဏ နှင့် လဂုဏ် (လမင်း) တို့နှင့် ဆက်နွယ်သည့် လေးဦးတည်ရာ အဘိုဒ်များနှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ Sumeru နေထိုင်သူများသည် နေ၏ ဆက်စပ်တည်နေရာကြောင့် အမြဲတမ်း နေ့လယ်ကို ခံစားရပြီး dakṣiṇāvarta လေကြောင့် ဦးတည်ရာ လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ မြင်ရသည်ဟု ရှင်းပြသည်။ ထို့နောက် နေ၏ အမြန်နှုန်း၊ trayīmaya အဖြစ် နေကို ဘုရားပူဇော်ခြင်း (om bhūr bhuvaḥ svaḥ) နှင့် ရထား၏ သင်္ကေတဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံ—Saṁvatsara ကို ဘီး၊ လများကို စပုတ်၊ ရာသီများကို အဝိုင်းပိုင်း—တို့ကို ဖော်ပြကာ Bhū-maṇḍala အတွင်း အခြား အလင်းရောင်များ၏ စည်းကမ်းတကျ လမ်းကြောင်းများသို့ ဆက်သွားစေသည်။
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
ရှုကဒေဝ ဂိုಸ್ವာမီက မိန့်ကြားသည်—အို မင်းကြီး၊ ပညာရှင်တို့၏ တိုင်းတာချက်နှင့် လက္ခဏာအကဲဖြတ်ချက်များအတိုင်း ယခုထိ စကြဝဠာ၏ အချင်းနှင့် ၎င်း၏ အထွေထွေ လက္ခဏာများနှင့်အတူ ဘူဝလယ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ငါ ရှင်းပြခဲ့ပြီးပြီ။
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
ဂျုံစေ့တစ်စေ့ကို နှစ်ပိုင်းခွဲလျှင် အောက်ပိုင်း၏ အရွယ်အစားကို သိခြင်းဖြင့် အပေါ်ပိုင်း၏ အရွယ်အစားကိုလည်း ခန့်မှန်းနိုင်သကဲ့သို့၊ ပညာရှင် ကမ္ဘာဗေဒပညာရှင်များက အောက်ပိုင်း၏ တိုင်းတာချက်များကို သိလျှင် အထက်ပိုင်း စကြဝဠာ၏ တိုင်းတာချက်များကိုလည်း နားလည်နိုင်ကြောင်း သင်ကြားကြသည်။ မြေမဏ္ဍလနှင့် ကောင်းကင်မဏ္ဍလကြားရှိ မိုးကောင်းကင်ကို ‘အန္တရိက္ခ’ ဟု ခေါ်ပြီး မြေမဏ္ဍလ၏ ထိပ်နှင့် ကောင်းကင်မဏ္ဍလ၏ အောက်ခြေတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
အန္တရိက္ခ၏ အလယ်ဗဟိုတွင် တပနတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော မြတ်သော နေမင်းရှိ၏။ သူ၏ ကိုယ်ပိုင်ရောင်ခြည်ကြောင့် သုံးလောကကို အပူပေး၍ အလင်းပေးကာ စကြဝဠာ၏ စည်းကမ်းကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။ အမြင့်ဆုံး ဘဂဝန်၏ အမိန့်အတိုင်း မြောက်ဘက်သို့၊ တောင်ဘက်သို့ သို့မဟုတ် ဧကွေတာကို ဖြတ်သန်းရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ နှေး၊ တစ်ခါတစ်ရံ မြန်၊ တစ်ခါတစ်ရံ အလယ်အလတ် အရှိန်ဖြင့် လှုပ်ရှားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အပေါ်တက်ခြင်း၊ အောက်ဆင်းခြင်း၊ ဧကွေတာဖြတ်ခြင်းနှင့် မကရ (Capricorn) စသည့် ရာသီခွင်များကို ထိတွေ့ခြင်းအလိုက် နေ့နှင့်ညကို ရှည်၊ တို သို့မဟုတ် တူညီအောင် သတ်မှတ်ပေးသည်။
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
နေမင်းသည် မေဿ (Aries) နှင့် တုလာ (Libra) ရာသီခွင်များကို ဖြတ်သန်းသောအခါ နေ့နှင့်ည အရှည်တူသည်။ ဝೃષಭ (Taurus) မှ စသော ရာသီခွင် ၅ ခုအတွင်း လှုပ်ရှားသောအခါ နေ့အရှည် တိုးလာပြီး ညအရှည်သည် လစဉ် ဂဋိကာတစ်ခု (နာရီဝက်) စီ လျော့သွားသည်—တုလာသို့ ပြန်ရောက်ကာ နေ့-ည ပြန်တူသည့်အထိ။
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
နေမင်းသည် ဝೃশ્ચિક (Scorpio) မှ စသော ရာသီခွင် ၅ ခုကို ဖြတ်သန်းသောအခါ နေ့-ည အခြေအနေသည် ပြောင်းပြန်ဖြစ်လာသည်—နေ့တိုလာ၍ ညရှည်လာသည်; ထို့နောက် တဖြည်းဖြည်း ပြန်လည်ညီမျှမှုသို့ ရောက်သည်။
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
နေမင်းသည် ဒက္ခိဏာယန (တောင်ဘက်သို့) သွားနေသမျှ နေ့အရှည် တိုးလာသည်; နှင့် ဥဒဂယန (မြောက်ဘက်သို့) သွားနေသမျှ ညအရှည် တိုးလာသည်။
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
ရှုကဒေဝ ဂိုစွာမီက ဆက်လက်မိန့်ကြားသည်—အရှင်မင်းကြီး၊ ပညာရှိတို့၏ဆိုချက်အရ နေမင်းသည် မာနဆိုတ္တရ တောင်ကို ပတ်လည် 9,51,00,000 ယောဇန အလျားရှိသော ဝိုင်းပတ်လမ်းကြောင်းဖြင့် လှည့်လည်သည်။ မာနဆိုတ္တရပေါ်တွင် စုမေရုတောင်၏ အရှေ့ဘက်၌ အိန္ဒြာ၏ ဒေဝဓာနီ၊ တောင်ဘက်၌ ယမရာဇ၏ သံယမနီ၊ အနောက်ဘက်၌ ဝရုဏ၏ နိမ်လိုချနီ၊ မြောက်ဘက်၌ လမင်းဒေဝ၏ ဝိဘာဝရီ မြို့များရှိသည်။ အချိန်သတ်မှတ်ချက်အတိုင်း နေထွက်၊ မွန်းတည့်၊ နေဝင်နှင့် သန်းခေါင် ဖြစ်ပေါ်ကာ သတ္တဝါတို့၏ လုပ်ငန်းပြုခြင်းနှင့် ရပ်နားခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
စုမေရုတောင်ပေါ်တွင် နေထိုင်သော သတ္တဝါတို့အတွက် နေမင်းသည် အမြဲတမ်း ခေါင်းပေါ်တည့်တည့်ရှိသဖြင့် မွန်းတည့်ကဲ့သို့ အပူရှိနေသည်။ နေမင်းသည် နက္ခတ်တန်းများကို မျက်နှာမူကာ ဝါမာဝတ် (နာရီလက်တံပြောင်းပြန်) လှည့်လည်၍ စုမေရုကို ဘယ်ဘက်တွင်ထားသော်လည်း ဒက္ခိဏာဝတ် လေ၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် ဒက္ခိဏာဝတ် (နာရီလက်တံအတိုင်း) လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်း မြင်ရသည်။ နေထွက်မြင်ရာနေရာ၏ တိတိကျကျ ဆန့်ကျင်ဘက်နိုင်ငံတွင် အချိန်တူ နေဝင်မြင်ရပြီး၊ မွန်းတည့်နေရာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တွင် သန်းခေါင်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ နေဝင်ရာနေရာမှ ဆန့်ကျင်ဘက်နိုင်ငံသို့ သွားလျှင် နေမင်းကို အတူတူသော အခြေအနေဖြင့် မမြင်ရ။
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
စုမေရုတောင်ပေါ်တွင် နေထိုင်သော သတ္တဝါတို့အတွက် နေမင်းသည် အမြဲတမ်း ခေါင်းပေါ်တည့်တည့်ရှိသဖြင့် မွန်းတည့်ကဲ့သို့ အပူရှိနေသည်။ နေမင်းသည် နက္ခတ်တန်းများကို မျက်နှာမူကာ ဝါမာဝတ် လှည့်လည်၍ စုမေရုကို ဘယ်ဘက်တွင်ထားသော်လည်း ဒက္ခိဏာဝတ် လေ၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် ဒက္ခိဏာဝတ် လှည့်လည်သကဲ့သို့လည်း မြင်ရသည်။ နေထွက်မြင်ရာနေရာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်နိုင်ငံတွင် အချိန်တူ နေဝင်မြင်ရပြီး၊ မွန်းတည့်နေရာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တွင် သန်းခေါင်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ နေဝင်ရာနေရာမှ ဆန့်ကျင်ဘက်နိုင်ငံသို့ သွားလျှင် နေမင်းကို အတူတူသော အခြေအနေဖြင့် မမြင်ရ။
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
နေမင်းသည် အိန္ဒြာ၏ ဒေဝဓာနီ မြို့မှ ယမရာဇ၏ သံယမနီ မြို့သို့ ရွေ့လျားသည့်အခါ ၁၅ ဂဋိကာ (၆ နာရီ) အတွင်း 23,775,000 ယောဇန အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းသည်။
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
ဤသို့ နေမင်းသည် သံယမနီမှ ဝရုဏ၏ နိမ်လိုချနီသို့၊ ထိုမှ လမင်းဒေဝ၏ ဝိဘာဝရီသို့၊ ထို့နောက် အိန္ဒြာ၏ ဒေဝဓာနီသို့ ပြန်လည်ပတ်လည်သည်။ ထိုနည်းတူ လမင်းနှင့် အခြားဂြိုဟ်ကြယ်များသည် နက္ခတ်များနှင့်အတူ ကောင်းကင်အလင်းဝိုင်း၌ ပေါ်ထွက်လာပြီး လျော့ဝင်ကာ ထပ်မံ မမြင်ရတော့သည်။
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
ဤသို့ မုဟူရ္တ တစ်ခုအတွင်း နေဒေဝ၏ တြယီမယ ရထားသည်—‘အိုမ် ဘူရ် ဘုဝဟ် စွဝဟ်’ ဟူသော ဝေဒဝါကျများဖြင့် ပူဇော်ခံရပြီး—ဖော်ပြထားသော နေရာလေးခုအတွင်း လှည့်လည်ကာ 3,400,800 ယောဇန အမြန်နှုန်းဖြင့် သွားလာသည်။
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
နေဒေဝ၏ ရထားတွင် ဘီးတစ်ဘီးသာရှိပြီး ‘သံဝတ္ဆရ’ ဟု ခေါ်ကြသည်။ လတစ်ဆယ့်နှစ်လသည် အရိုးတံတစ်ဆယ့်နှစ်တံ၊ ရာသီခြောက်ရာသီသည် ဘီးအနားပိုင်းများ၊ ချာတုർമాసျ သုံးကာလသည် သုံးပိုင်းခွဲထားသော အလယ်ခေါင်း (hub) ဖြစ်သည်။ ဘီးကိုထမ်းသော အချောင်းတံ၏ တစ်ဖက်သည် စုမေရုတောင်ထိပ်ပေါ်တွင်၊ အခြားဖက်သည် မာနဆိုတ္တရတောင်ပေါ်တွင် တင်ထားပြီး၊ အချောင်းတံအပြင်ဖက်အဆုံးတွင် ချိတ်ထားသော ဘီးသည် ဆီဖိစက်ဘီးကဲ့သို့ မာနဆိုတ္တရပေါ်တွင် အမြဲလှည့်နေသည်။
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
ပထမအချောင်းတံနှင့် ဆက်ထားသော ဒုတိယအချောင်းတံသည် အရှည်အားဖြင့် လေးပုံတစ်ပုံသာ ဖြစ်သည်။ ဆီဖိစက်အချောင်းတံကဲ့သို့ ဒုတိယအချောင်းတံ၏ အပေါ်ဆုံးအဆုံးကို လေကြိုးဖြင့် ဓြုဝလောကသို့ ချည်နှောင်ထားသည်။
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
အရှင်မင်းကြီး၊ နေဒေဝရထား၏ ကိုယ်ထည်သည် 3,600,000 ယောဇန အရှည်ရှိပြီး အကျယ်မှာ လေးပုံတစ်ပုံသာ ဖြစ်သည်။ ယုဂ (yoke) ၏ အကျယ်လည်း ထိုမျှပင်။ ဂါယတြီ စသည့် ဝေဒ ချန်ဒသ်အမည်များဖြင့် ခေါ်သော မြင်းခုနစ်ကောင်ကို အရုဏဒေဝက ယုဂတွင် ချိတ်ဆက်ထားပြီး၊ သူတို့သည် အာဒಿತ್ಯဒေဝကို အမြဲတမ်း သယ်ဆောင်သည်။
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
အရုဏဒေဝသည် နေဒေဝ၏ အရှေ့ဘက်တွင် ထိုင်ကာ ရထားမောင်းနှင်၍ မြင်းများကို ထိန်းချုပ်နေသော်လည်း၊ သူသည် နောက်ဘက်သို့ လှည့်ကြည့်ကာ နေဒေဝကိုပင် ကြည့်နေသည်။
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
ထိုနည်းတူ “ဝါလိခိလျ” ဟုခေါ်သော သန့်ရှင်းသော ရှိသီ ၆၀,၀၀၀ ပါးရှိပြီး၊ တစ်ပါးစီသည် လက်မချောင်းအဆစ်အရွယ်သာ ဖြစ်ကာ၊ နေဒေဝ၏ ရှေ့တွင် တည်နေ၍ ချိုမြိန်သော စတုတ္တိစကားများဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူကြသည်။
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
ထိုနည်းတူ အခြားရှိသီများ၊ ဂန္ဓဗ္ဗများ၊ အပ္ဆရာများ၊ နာဂများ၊ ယက္ခများ၊ ရက္ခသများနှင့် ဒေဝတားများသည်—နှစ်နှစ်စီ အုပ်စုခွဲ၍—လစဉ် လစဉ် အမည်မျိုးစုံကို ခံယူကာ၊ ကర్మကဏ္ဍ အမျိုးမျိုးဖြင့် နာမများစွာရှိသော ဘုရားသခင်ကို “နေဒေဝ” အဖြစ် မပြတ်မနား ပူဇော်အုပ်သိမ်းကြသည်။
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
အရှင်မင်းကြီး၊ ဘူ-မဏ္ဍလ၏ လမ်းကြောင်းအတွင်း နေဒေဝသည် ခဏတစ်ခဏအတွင်း 95,100,000 ယောဇန အကွာအဝေးကို ဖြတ်သန်းပြီး၊ သူ၏အမြန်နှုန်းမှာ ခဏတစ်ခဏလျှင် 2,000 ယောဇနနှင့် ကရိုးရှ ၂ ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.