Adhyaya 17
Dynasty of Kṣatravṛddha: Kāśi Kings, Dhanvantari, Rajī’s Sons, and the Transition to Nahuṣa
ပုရူရဝါမှ အာယုသို့ ဆက်လက်လာသော လဝင်္သကို ရှုကဒေဝက ဆက်ပြောပြီး အာယု၏ အင်အားကြီး သားများကို ဖော်ပြကာ က္ṣတြဝೃဒ္ဓ မျိုးဆက်ကို အထူးအာရုံစိုက်သည်။ က္ṣတြဝೃဒ္ဓ → စုဟိုတြ နှင့် သူ၏သားများ (ကာရှျ၊ ကုရှ၊ ဂೃတ္စမဒ) ကို ရှင်းပြပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဋ္ဌဂ္ဝေဒ အာဏာပိုင် ရှောနကကို ထင်ရှားစေကာ မင်းမျိုးမှ ပုဏ္ဏားဉာဏ်ရှင်များ ထွန်းကားနိုင်ကြောင်း ပြသည်။ ကာရှျမှ ကာရှီ မျိုးခွဲထွက်၍ ဒီရ္ဃတမ၏သား ဓနွန္တရီကို ဖော်ပြသည်—သူသည် ဝါစုဒေဝ၏ အဝတားဖြစ်ပြီး အာယုర్వေဒ တည်ထောင်သူ၊ သူ့နာမကို သတိရခြင်းသည် ရောဂါဖျက်စီးသည်ဟု ချီးမွမ်းထားသည်။ ထို့နောက် ကာရှီ မင်းများ (ဒိဝိုဒာသ/ဒျုမာန်/ပရတရ္ဒန နှင့် အလရ္က၏ အလွန်ရှည်လျားသော အုပ်ချုပ်မှု) နှင့် ဆက်စပ်မျိုးဆက်များကို ဆက်လက်ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် အာယု၏ အခြားခွဲများ—အနေနာ၏ မျိုးဆက်များနှင့် အထူးသဖြင့် ရာဇီကို ရှင်းပြသည်။ ရာဇီသည် အိန္ဒြာအတွက် ကောင်းကင်ကို ပြန်လည်ရယူပေးသော်လည်း အိန္ဒြာက ဗြဟ္စပတိ၏ မဟာဗျူဟာဖြင့် ရာဇီ၏သားများကို ဓမ္မမှ လွဲချော်စေကာ သတ်ဖြတ်ခံရစေသည်။ အဆုံးတွင် က္ṣတြဝೃဒ္ဓ မျိုးဆက်အတွင်း ကုရှ ခွဲမျိုးကို ပြီးစီးစေပြီး နောက်တစ်ဆင့် နဟုရှ မျိုးဆက်ကို ဖော်ပြမည်ဟု ညွှန်ပြသည်။
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
ရှရီရှုကဒေဝ ဂိုಸ್ವာမီက မိန့်တော်မူသည်—ပုရူရဝါမှ အာယု ဟူသော သားတစ်ဦး ပေါ်ထွန်း하였다။ အာယု၏ အလွန်အင်အားကြီး သားများမှာ နဟုရှ၊ က္ෂတ္ရဝೃદ્ધ၊ ရဇီ၊ ရာဘ နှင့် အနေနာ တို့ဖြစ်ကြသည်။ အို မဟာရာဇ ပရိက္ခစ်၊ ယခု က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၏ မျိုးဆက်ကို နားထောင်လော့။ က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၏ သားမှာ စုဟိုထရ ဖြစ်၍၊ သူ့တွင် ကာရှျ၊ ကုရှ နှင့် ဂෘတ္စမဒ ဟူသော သားသုံးဦးရှိသည်။ ဂෘတ္စမဒမှ ရှုနက၊ ထို့မှ ရိဂ္ဝေဒကို သိမြင်သူများအနက် အမြတ်ဆုံး မဟာမုနိ ရှောနက ပေါ်ထွန်း하였다။
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
ရှရီရှုကဒေဝ ဂိုಸ್ವာမီက မိန့်တော်မူသည်—ပုရူရဝါမှ အာယု ဟူသော သားတစ်ဦး ပေါ်ထွန်း하였다။ အာယု၏ အလွန်အင်အားကြီး သားများမှာ နဟုရှ၊ က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၊ ရဇီ၊ ရာဘ နှင့် အနေနာ တို့ဖြစ်ကြသည်။ အို မဟာရာဇ ပရိက္ခစ်၊ ယခု က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၏ မျိုးဆက်ကို နားထောင်လော့။ က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၏ သားမှာ စုဟိုထရ ဖြစ်၍၊ သူ့တွင် ကာရှျ၊ ကုရှ နှင့် ဂෘတ္စမဒ ဟူသော သားသုံးဦးရှိသည်။ ဂෘတ္စမဒမှ ရှုနက၊ ထို့မှ ရိဂ္ဝေဒကို သိမြင်သူများအနက် အမြတ်ဆုံး မဟာမုနိ ရှောနက ပေါ်ထွန်း하였다။
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
ရှရီရှုကဒေဝ ဂိုस्वာမီက မိန့်တော်မူသည်—ပုရူရဝါမှ အာယု ဟူသော သားတစ်ဦး ပေါ်ထွန်း하였다။ အာယု၏ အလွန်အင်အားကြီး သားများမှာ နဟုရှ၊ က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၊ ရဇီ၊ ရာဘ နှင့် အနေနာ တို့ဖြစ်ကြသည်။ အို မဟာရာဇ ပရိက္ခစ်၊ ယခု က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၏ မျိုးဆက်ကို နားထောင်လော့။ က္ෂတ္ရဝೃদ্ধ၏ သားမှာ စုဟိုထရ ဖြစ်၍၊ သူ့တွင် ကာရှျ၊ ကုရှ နှင့် ဂෘတ္စမဒ ဟူသော သားသုံးဦးရှိသည်။ ဂෘတ္စမဒမှ ရှုနက၊ ထို့မှ ရိဂ္ဝေဒကို သိမြင်သူများအနက် အမြတ်ဆုံး မဟာမုနိ ရှောနက ပေါ်ထွန်း하였다။
Verse 4
काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतम:पिता । धन्वन्तरिर्दीर्घतमस आयुर्वेदप्रवर्तक: । यज्ञभुग् वासुदेवांश: स्मृतमात्रार्तिनाशन: ॥ ४ ॥
ကာရှျ၏သားမှာ ကာရှိ ဖြစ်၍၊ ကာရှိ၏သားမှာ ရာရှ္ထရ ဖြစ်ကာ ဒီဃတမ၏ဖခင် ဖြစ်သည်။ ဒီဃတမ၏သား သဓန်ဝန္တရီ သည် အာယုရ္ဝေဒကို စတင်တည်ထောင်သူဖြစ်ပြီး ယဇ္ဉဖလကို ခံစားသော ဝာစုဒေဝ၏ အংশအဝတား ဖြစ်သည်။ သဓန်ဝန္တရီ၏ နာမကို သတိရရုံဖြင့် ရောဂါဒုက္ခ ပျောက်ကင်းသည်။
Verse 5
तत्पुत्र: केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्तत: । दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्दन इति स्मृत: ॥ ५ ॥
သဓန်ဝန္တရီ၏သားမှာ ကေတုမာန် ဖြစ်၍၊ ကေတုမာန်၏သားမှာ ဘီမရထ ဖြစ်သည်။ ဘီမရထ၏သားမှာ ဒိဝိုဒာသ ဖြစ်ကာ၊ ဒိဝိုဒာသ၏သား ဒျုမာန် ကို ပရတရဒန ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 6
स एव शत्रुजिद् वत्स ऋतध्वज इतीरित: । तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्तत: ॥ ६ ॥
ဒျုမာန်ကို ရှတြုဇစ်၊ ဝတ္စ၊ ရ္တဓွဇ နှင့် ကုဝလယာရှွ ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ သူ့ထံမှ အလရက နှင့် အခြားသားများ မွေးဖွားလာသည်။
Verse 7
षष्टिंवर्षसहस्राणि षष्टिंवर्षशतानि च । नालर्कादपरो राजन् बुभुजे मेदिनीं युवा ॥ ७ ॥
အို မင်းကြီး! ဒျုမာန်၏သား အလရက သည် လူငယ်အရွယ်၌ နှစ်ခြောက်သောင်းခြောက်ထောင် (ခြောက်သောင်းနှင့် ခြောက်ရာ) ကြာမြင့်စွာ မြေကြီးကို အုပ်ချုပ်하였다။ သူ့အပြင် လူငယ်အရွယ်၌ ထိုမျှကြာမြင့်စွာ အုပ်ချုပ်သူ မရှိခဲ့။
Verse 8
अलर्कात्सन्ततिस्तस्मात् सुनीथोऽथ निकेतन: । धर्मकेतु: सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत ॥ ८ ॥
အလရကမှ စန္တတိ ဟူသောသား မွေးဖွား၍၊ သူ၏သားမှာ စုနီသ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် နိကေတန ဖြစ်လာသည်။ နိကေတန၏သားမှာ ဓမ္မကေတု ဖြစ်ကာ၊ ဓမ္မကေတု၏သား စတ္တျကေတု မွေးဖွားလာသည်။
Verse 9
धृष्टकेतुस्ततस्तस्मात् सुकुमार: क्षितीश्वर: । वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृप ॥ ९ ॥
အို မဟာရာဇာ ပရိက္ခစ်၊ စတျကေတုမှ ဓೃဋ္ဌကေတု မွေးဖွား၍၊ ဓೃဋ္ဌကေတုမှ ကမ္ဘာမြေတစ်လုံးလုံး၏ အရှင် စုကုမာရ မွေးဖွား၏။ စုကုမာရမှ ဝီတိဟောထရ၊ ထို့မှ ဘာရ္ဂ၊ ဘာရ္ဂမှ ဘာရ္ဂဘူမိ မွေးဖွား၏။
Verse 10
इतीमे काशयो भूपा: क्षत्रवृद्धान्वयायिन: । राभस्य रभस: पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्तत: ॥ १० ॥
အို မဟာရာဇာ ပရိက္ခစ်၊ ဤဘုရင်တို့သည် ကာရှီဝంశမှ ဆင်းသက်သူများဖြစ်ပြီး က္ෂတ္ရဝృద్ధ ဝంశဇများဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ရာဘ၏သားမှာ ရဘသ၊ ရဘသမှ ဂမ္ဘီရ၊ ဂမ္ဘီရမှ အကရိယ အမည်ရှိ သားတော် မွေးဖွား၏။
Verse 11
तद्गोत्रं ब्रह्मविज् जज्ञे शृणु वंशमनेनस: । शुद्धस्तत: शुचिस्तस्माच्चित्रकृद् धर्मसारथि: ॥ ११ ॥
အို ဘုရင်၊ အကရိယ၏သားကို ဘြဟ္မဝိတ် ဟု ခေါ်ကြသည်။ ယခု အနေနာ၏ မျိုးဆက်ကို နားထောင်လော့။ အနေနာမှ သုဒ္ဓ၊ သုဒ္ဓမှ သုချိ၊ သုချိမှ ဓမ္မသာရသိ (စိတ္ရကృత ဟုလည်း ခေါ်) မွေးဖွား၏။
Verse 12
तत: शान्तरजो जज्ञे कृतकृत्य: स आत्मवान् । रजे: पञ्चशतान्यासन् पुत्राणाममितौजसाम् ॥ १२ ॥
စိတ္ရကృతမှ သာန္တရာဇ မွေးဖွား၍၊ ကိစ္စအားလုံး ပြီးစီးသူ၊ အတ္တမသိမြင်သူ ဖြစ်၏။ ဝేదကర్మများကို ပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်ပြီးသဖြင့် သားသမီး မမွေးဖွားခဲ့။ သို့သော် ရဇီတွင် သားတော် ငါးရာ ရှိ၍ အားလုံး အလွန်တန်ခိုးကြီး၏။
Verse 13
देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् । इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजे: । आत्मानमर्पयामास प्रह्रादाद्यरिशङ्कित: ॥ १३ ॥
ဒေဝတို့၏ တောင်းဆိုချက်အရ ရဇီသည် ဒೈတျများကို သတ်ဖြတ်၍ အိန္ဒြာအား ကောင်းကင်နိုင်ငံကို ပြန်လည်ပေးအပ်하였다။ သို့သော် ပရဟ္လာဒ စသည့် ရန်သူများကို ကြောက်ရွံ့သော အိန္ဒြာသည် ရဇီ၏ ကြာပန်းတော်ခြေကို ကိုင်ကာ ကောင်းကင်နိုင်ငံကို ပြန်လည်ပေးပြီး မိမိကိုယ်ကိုပါ ထိုခြေတော်၌ အပ်နှံလေ၏။
Verse 14
पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददु: । त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददु: ॥ १४ ॥
ရာဇီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် အိန္ဒြာသည် တြိဝိဋ္ဌပ (ကောင်းကင်ဘုံ) ကို ပြန်လည်ပေးရန် ရာဇီ၏ သားများကို တောင်းဆို하였다။ သူတို့သည် ကောင်းကင်ဘုံကို မပြန်ပေးသော်လည်း ယဇ္ဉပွဲများတွင် အိန္ဒြာ၏ ယဇ္ဉအပိုင်းကို ပေးရန် သဘောတူ하였다။
Verse 15
गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलभित् तनयान् रजे: । अवधीद् भ्रंशितान् मार्गान्न कश्चिदवशेषित: ॥ १५ ॥
ထို့နောက် ဒေဝဂုရု ဘృဟஸပတိ သည် မီးထဲသို့ အဟုတိများ ပူဇော်၍ ရာဇီ၏ သားများကို ဓမ္မလမ်းမှ လွဲချော်စေ하였다။ သူတို့ ပျက်စီးကျဆင်းသည့်အခါ ဘလဘိဒ် အိန္ဒြာက လွယ်ကူစွာ သတ်ဖြတ်ပြီး တစ်ယောက်မျှ မကျန်ရစ်하였다။
Verse 16
कुशात् प्रति: क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जय: । तत: कृत: कृतस्यापि जज्ञे हर्यबलो नृप: ॥ १६ ॥
က்ஷတ်ရဝೃદ્ધ၏ မြေး ကုရှမှ ပရတိ အမည်ရှိ သားတစ်ဦး မွေးဖွား하였다။ ပရတိ၏ သားမှာ စဉ္ဇယ၊ စဉ္ဇယ၏ သားမှာ ဇယ ဖြစ်သည်။ ဇယမှ ကృత မွေးဖွားပြီး ကృతမှ မင်း ဟရျဗလ မွေးဖွား하였다။
Verse 17
सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुत: । सङ्कृतिस्तस्य च जय: क्षत्रधर्मा महारथ: । क्षत्रवृद्धान्वया भूपा इमेशृण्वथनाहुषान् ॥ १७ ॥
ဟရျဗလမှ စဟဒေဝ၊ စဟဒေဝမှ ဟီန၊ ဟီနမှ ဇယစေန၊ ဇယစေနမှ သင်္ကృతိ မွေးဖွား하였다။ သင်္ကృతိ၏ သား ဇယ သည် အင်အားကြီး မဟာရഥ ဖြစ်၍ က္ෂတ်ရဓမ္မ၌ ကျွမ်းကျင်하였다။ ဤမင်းများသည် က္ෂတ်ရဝೃদ্ধ မျိုးဆက်ဖြစ်ကြသည်; ယခု နဟုෂ မျိုးဆက်ကို နားထောင်လော့။
Frequently Asked Questions
Dhanvantari is presented as a descendant in the Kāśi line (through Dīrghatama) and described as an incarnation of Lord Vāsudeva who inaugurates medical science (Āyurveda). The text praises remembrance of his name as a means to be freed from disease, linking healing to divine grace and sacred memory.
In Bhāgavata theology, nāma-smaraṇa carries purifying potency because it connects the mind to Bhagavān and His śakti. Since Dhanvantari is identified with Vāsudeva’s avatāra principle, remembrance is portrayed as spiritually and psychosomatically purificatory—removing impediments (including disease) by invoking divine auspiciousness.
After Rajī’s death, his sons refused to return the heavenly kingdom to Indra, though they agreed to restore Indra’s sacrificial shares. Bṛhaspati then performed oblations that led them to fall from moral principles; in that degraded state, Indra killed them. The narrative teaches that adharmic attachment to power invites downfall, and that even great strength becomes vulnerable when dharma is lost.
It demonstrates the Bhāgavata’s integrated view of society: kṣatriya lines can produce brahminical sages, and true eminence is measured by Vedic realization, not merely kingship. By placing Śaunaka (a foremost knower of the Ṛg Veda) within the lineage, the text elevates spiritual authority as the enduring fruit of history.
After completing the Kṣatravṛddha-related branches (including Kuśa’s sub-line), Śukadeva explicitly announces the next topic: the dynasty of Nahuṣa. This keeps the genealogical flow continuous from Āyu’s sons into successive lines, maintaining the Canto’s vaṁśānucarita progression.