Previous Verse
Next Verse

Shloka 51

सप्तद्वीप-समुद्र-प्रमाणम्: प्लक्षादि-द्वीपवर्णनं, लोकालोक-सीमा, चन्द्र-समुद्र-वृद्धिक्षयः

दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा

divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā

Di sini disebut juga gunung kelima, Divāvṛt, dan satu lagi bernama Puṇḍarīkavān, serta puncak agung Dundubhi. Setiap banjaran ini dua kali lebih luas daripada yang sebelumnya; sebagaimana ukuran dvīpa bertambah dari satu ke yang berikutnya, demikian juga gunung-gunung dalam dvīpa itu bertambah sepadan.

दिवावृत्(mountain) Divāvṛt
दिवावृत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिवावृत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषनाम (proper noun)
पञ्चमःthe fifth
पञ्चमः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण (ordinal adjective)
and
:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (conjunction)
अत्रhere
अत्र:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
तथाthus/likewise
तथा:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus)
अन्यःanother
अन्यः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
पुण्डरीकवान्(mountain) Puṇḍarīkavān
पुण्डरीकवान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुण्डरीकवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषनाम
दुन्दुभिः(mountain) Dundubhi
दुन्दुभिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदुन्दुभि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषनाम
and
:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (conjunction)
महाशैलः(mountain) Mahāśaila
महाशैलः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमहाशैल (प्रातिपदिक: महा + शैल)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषनाम
द्विगुणाःdouble (in size)
द्विगुणाः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्विगुण (प्रातिपदिक: द्वि + गुण)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषण
तेthey/those (mountains)
ते:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम
परस्परम्mutually, one after another
परस्परम्:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपरस्परम् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formपरस्पर-भाववाचक-अव्यय (reciprocal adverb)
द्वीपाःislands/continents
द्वीपाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वीप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
द्वीपेषुin the islands
द्वीपेषु:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वीप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन
येwhich/that (those)
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बन्धबोधक-सर्वनाम (relative pronoun)
शैलाःmountains
शैलाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशैल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
यथाas
यथा:
Sambandha (Comparative)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (as, just as)
द्वीपानिthe islands
द्वीपानि:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वीप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
तेthey/those
ते:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम
तथाso/likewise
तथा:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (so, in that manner)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Speaker: Parasara

Topic: Sacred geography and proportional measures of dvīpas and their mountain-ranges

Teaching: Cosmological

Quality: authoritative

Cosmic Hierarchy: Dvipas

Concept: Cosmic space is structured by intelligible proportion (dviguṇa-krama), reflecting an ordered universe rather than randomness.

Vedantic Theme: Dharma

Application: Contemplate order and scale in nature to cultivate reverence and steadiness of mind.

Vishishtadvaita: The universe’s graded order is meaningful as the well-arranged body of the Lord, governed by His sovereignty.

Vishnu Form: Narayana

P
Parāśara
M
Maitreya
D
Divāvṛt
P
Puṇḍarīkavān
D
Dundubhi

FAQs

This verse states that mountain ranges increase successively by a factor of two, mirroring the proportional expansion of the dvīpas; it presents the cosmos as an ordered, measurable system rather than a random landscape.

Parāśara teaches that the mountains in each dvīpa correspond in scale to that dvīpa—‘as the dvīpas are, so are the mountains’—emphasizing proportional structure across cosmic regions.

Even in geographic enumeration, the Purāṇa’s intent is to show a cosmos governed by intelligible order—an expression of Vishnu’s supreme sovereignty that sustains and structures the worlds.