Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

सप्तद्वीप-समुद्र-प्रमाणम्: प्लक्षादि-द्वीपवर्णनं, लोकालोक-सीमा, चन्द्र-समुद्र-वृद्धिक्षयः

जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस् तरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṃs taruḥ plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama

Di tengahnya berdiri sebatang pohon agung, luas ukurannya seperti pohon Jambū. Pohon besar itu bernama Plakṣa; dan daripada namanya, wahai dwija utama, wilayah ini dikenali sebagai Plakṣa-dvīpa.

जम्बूवृक्षप्रमाणःof the size of a Jambū tree
जम्बूवृक्षप्रमाणः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootजम्बू + वृक्ष + प्रमाण (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः तत्पुरुषः (jambūvṛkṣasya pramāṇam iva/तुल्यप्रमाणः)
तुindeed
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अवधारण-अव्यय (particle: but/indeed)
तत्of that (island)
तत्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन; ‘तस्य’ अर्थे
मध्येin the middle
मध्ये:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
सुमहान्very great
सुमहान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु (उपसर्ग/अव्यय) + महान् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
तरुःtree
तरुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
प्लक्षःa plakṣa tree
प्लक्षः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootप्लक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तत्of that (tree)
तत्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘तस्य’ अर्थे
नामname
नाम:
Sambandha (Name-element/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासे पूर्वपद
संज्ञःdesignated/called
संज्ञः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘संज्ञः’ = ‘नाम्ना प्रसिद्धः’
अयम्this
अयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
प्लक्षद्वीपःPlakṣa-dvīpa (the island)
प्लक्षद्वीपः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्लक्ष + द्वीप (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (plakṣasya dvīpaḥ)
द्विजोत्तमO best of twice-born
द्विजोत्तम:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज + उत्तम (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (dvijānām uttamaḥ)

Sage Parāśara

Speaker: Parasara

Topic: Cosmography of Plakṣadvīpa—its central tree and naming rationale

Teaching: Cosmological

Quality: descriptive

Cosmic Hierarchy: Dvipas

P
Parāśara
M
Maitreya
J
Jambū tree (Jambūvṛkṣa)
P
Plakṣa tree
P
Plakṣa-dvīpa

FAQs

This verse states that Plakṣa-dvīpa is named after the immense central Plakṣa tree, showing how each dvīpa is identified through a defining cosmic landmark.

Parāśara presents a systematic cosmography where a principal feature—here, the central tree—gives the dvīpa its name, indicating an ordered and intelligible universe.

Even when describing geography, the Purana’s intent is to depict a cosmos arranged and sustained by the Supreme Reality, Vishnu—an ordered world that reflects divine governance rather than randomness.