Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

भू-मण्डलसंक्षेपवर्णनम् — सप्तद्वीप-सप्तसमुद्राः, मेरु-मानम्, गङ्गावतरणम्, देववन-सरोवर-लोकपालपुर्यः

मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीताद्याश् च मुने तेषाम् अतीव हि मनोरमाः शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः

meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ

Wahai munī, gunung yang disebut ‘Kesara’ yang mengelilingi Meru pada keempat-empat arah—bermula dengan Śīta—mempunyai lembah di antara jajaran gunung yang amat indah, dikunjungi serta dilayani oleh para Siddha dan Cāraṇa.

मेरोःof Meru
मेरोः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमेरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (6th), एकवचनम्
चतुर्दिशम्on all four sides
चतुर्दिशम्:
Adhikarana (Adverbial location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + दिश् (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial)
येwhich
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; सम्बन्धवाचक-सर्वनाम
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle)
प्रोक्ताःcalled/said
प्रोक्ताः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रोक्त (कृदन्त; √वच् (धातु) → क्त, प्र-उपसर्ग)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः
केसर-पर्वताःthe Kesara mountains
केसर-पर्वताः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकेसर (प्रातिपदिक) + पर्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; कर्मधारयः (केसराः इव पर्वताः / केसर-नामकाः पर्वताः)
शीत-आद्याःbeginning with Śīta
शीत-आद्याः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशीत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; समासः—शीतः आदिः येषां ते (enumerative: beginning with Śīta)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
मुनेO sage
मुने:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (8th), एकवचनम्
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th), बहुवचनम्; सर्वनाम
अतीवvery
अतीव:
Visheshana (Adverbial modifier/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअतीव (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (intensifier adverb)
हिindeed
हि:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
मनोरमाःdelightful
मनोरमाः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमनोरम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; विशेषणम्
शैलानाम्of the mountains
शैलानाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootशैल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (6th), बहुवचनम्
अन्तर-द्रोण्यःintervening valleys
अन्तर-द्रोण्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक) + द्रोणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; समासः—शैलानाम् अन्तरं द्रोण्यः (सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः: valleys between)
सिद्ध-चारण-सेविताःfrequented by Siddhas and Cāraṇas
सिद्ध-चारण-सेविताः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसिद्ध (प्रातिपदिक) + चारण (प्रातिपदिक) + सेवित (कृदन्त; √सेव् (धातु) → क्त)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः; समासः—सिद्धैः चारणैः च सेविताः (तृतीया-तत्पुरुष/समाहार)

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

Speaker: Parasara

Topic: The Kesaraparvatas around Meru and the nature of their valleys

Teaching: Cosmological

Quality: revealing

Cosmic Hierarchy: Lokas

M
Meru
K
Kesara Mountains
Ś
Śīta (mountain range)
S
Siddhas
C
Cāraṇas

FAQs

They mark the ordered, four-directional structure of the world around Meru, showing a cosmos arranged with symmetry and hierarchy in Purāṇic geography.

He presents the inner valleys of the Meru-adjacent ranges as refined, auspicious realms naturally suited to perfected beings (Siddhas) and celestial bards (Cāraṇas), indicating a gradation of purity in the world.

Even when Vishnu is not named directly, the Purāṇa’s cosmology functions as a map of divine governance—an intelligible, harmonious universe that ultimately rests on Vishnu as the supreme sustaining reality.