Mantra 12
Rishi: Puruṣa-sūkta tradition (later Vedic attribution; commonly treated as śruti of the yajña itself rather than a single personal seer)
Devata: Puruṣa (cosmic Person) with embedded devatās (Candra, Sūrya, Vāyu, Agni)
Chandas: Triṣṭubh (Puruṣa-sūkta sequence)
Samhita Patha (Devanagari)
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत । श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत
Transliteration
candramā́ manáso jātáś cákṣoḥ sū́ryo ajāyata | śrótrād vāyúś ca prāṇáś ca múkhād agnír ajāyata ||
Translation
Daripada manas-Nya lahir Candra (Bulan); daripada cakṣus-Nya lahir Sūrya (Matahari). Daripada śrotra-Nya terbit Vāyu (Angin) dan prāṇa (nafas-hayat); daripada mukha-Nya lahir Agni (Api suci).
Padapatha (Word Analysis)
चन्द्रमाḥ । मनसः । जातः । चक्षोः । सूर्यः । अजायत । श्रोत्रात् । वायुः । च । प्राणः । च । मुखात् । अग्निः । अजायत ।
Word by Word
चन्द्रमाthe Moon
चन्द्रमा:
Kartā
TypeNoun
Rootचन्द्रमस् (प्रातिपदिक) → चन्द्रमा
मनसःfrom/of the mind
मनसः:
Apādāna
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
जातःborn; produced
जातः:
—
TypeVerb
Root√जन् (धातु) → जात (क्त-प्रत्यय, कृदन्त)
चक्षोःfrom/of the eye
चक्षोः:
Apādāna
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Kartā
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
अजायतwas born; arose
अजायत:
—
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
श्रोत्रात्from the ear
श्रोत्रात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootश्रोत्र (प्रातिपदिक)
वायुःWind (Vāyu)
वायुः:
Kartā
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
प्राणःbreath; vital air
प्राणः:
Kartā
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
मुखात्from the mouth
मुखात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
अग्निःFire (Agni)
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अजायतwas born; arose
अजायत:
—
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Entities Mentioned
P
PuruṣaC
Candra (Candramā)S
SūryaV
VāyuP
PrāṇaA
AgniRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes