अद्वैतशैवसिद्धान्ते पुरुष-प्रकृति-विचारः (Puruṣa–Prakṛti Analysis in Advaita Śaiva Doctrine)

Verse 1

वामदेव उवाच । नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति । पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा

Vāmadeva berkata: “Dahulu tuan menyatakan bahawa Puruṣa (Diri sedar) berada di bawah Niyati dan di atas Prakṛti. Mengapakah kini tuan berkata sebaliknya?”

Verse 2

मायया संकुचद्रूपस्तदधस्तादिति प्रभो । इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः

“Wahai Tuhan, dikatakan bahawa oleh Māyā, Hakikat tampak mengecil dan seolah-olah ‘di bawah dan semakin bawah’ menurut tingkat-tingkat. Wahai Guru Agung, inilah keraguanku—mohon hapuskan menurut kebenaran.”

Verse 3

श्रीसुबह्मण्य उवाच । अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतन्न सहते क्वचित् । द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतम्परमनश्वरम्

Śrī Subrahmaṇya bersabda: “Ajaran Śaiva ini bersifat tidak-dua (advaita); ia tidak menerima dualitas pada bila-bila masa. Dualitas itu fana, sedangkan Brahman tertinggi adalah tidak-dua dan tidak binasa.”

Verse 4

सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च शिवस्सर्वेश्वरोऽगुणः । त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः

Śiva Maha Mengetahui dan Maha Pelaku segala-galanya; Dialah Tuhan sekalian, melampaui tiga guṇa, tanpa sifat. Dialah Brahmā—bapa kepada tiga dewa—yang hakikat wujud-Nya ialah Sat, Cit dan Ānanda: Kewujudan, Kesedaran dan Kebahagiaan Ilahi.

Verse 5

स एव शंकरो देवस्स्वेच्छया च स्वमायया । संकुचद्रूप इव सन्पुरुषस्संबभूव ह

Tuhan Śaṅkara itu juga, dengan kehendak-Nya yang bebas dan dengan Māyā-Nya sendiri, menzahirkan diri sebagai Purusha Tertinggi, seolah-olah mengenakan rupa yang mengecil (terbatas).

Verse 6

कलादि पञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः । प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्

Dikondisikan oleh Prakṛti, diri individu ini dibentuk sebagai si pengalami melalui himpunan lima yang bermula dengan kalā. Berdiam dalam Prakṛti, jiwa menikmati sifat-sifat (guṇa) yang lahir daripada Prakṛti.

Verse 7

इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः । संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्

Maka, Purusha yang bersemayam dalam dua tempat itu tidak bertentangan dengan apa pun. Dengan mengecilkan kuasa-Nya sendiri—seperti pengetahuan dan yang lain-lain—Dia tetap merupakan keseluruhan yang satu bagi semuanya.

Verse 8

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् । चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्

Citta (bahan minda) ialah suatu evolut daripada Prakṛti: ia terhasil melalui guṇa yang bermula dengan sattva, dan terbina daripada triad yang bermula dengan buddhi (akal budi). Ia muncul kerana gerak sebab-musabab guṇa-guṇa itu (sattva dan yang lain).

Verse 9

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी

Guṇa—yang dibezakan sebagai sattva dan yang lain—muncul daripada Prakṛti. Daripada guṇa-guṇa itu lahirlah buddhi (intelek), yang berfungsi menentu dan memastikan hakikat sebenar segala sesuatu.

Verse 10

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च । जातानि मनसो रूपं स्यात्संकल्पविकल्पकम्

Sesudah itu timbul prinsip agung keakuan (ahaṅkāra); daripadanya terhasil fakulti kognitif dan kuasa-kuasa indera. Bentuk manas (minda) ialah yang berfungsi melalui saṅkalpa dan vikalpa—melalui tekad dan keraguan, melalui pilihan-pilihan bayangan.

Verse 11

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः

Organ persepsi ialah telinga, kulit, mata, lidah dan hidung; dan medan pengalaman masing-masing ialah bunyi, sentuhan, rupa, rasa dan bau.

Verse 12

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः । वैकारिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्

Demikianlah deria-deria pengetahuan dihuraikan menurut tertib, bermula dengan pendengaran dan seterusnya. Sesudah itu, daripada ahaṅkāra pada aspek vaikarika (sāttvika), lahirlah tanmātra—unsur-unsur halus—secara berurutan.

Verse 13

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभि स्तत्त्वदर्शिभिः । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्य्यसहितानि च

Semua ini telah dinyatakan sebagai halus oleh para muni yang melihat tattva (hakikat sejati). Hendaklah difahami bahawa ia ialah organ tindakan (karmendriya), masing-masing beserta fungsinya yang tersendiri.

Verse 14

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः । वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः

Wahai resi brahmin, pertuturan, kedua-dua tangan, kedua-dua kaki, dubur dan alat kelamin—beserta perbuatannya masing-masing—dikenali sebagai: berkata-kata, menggenggam (memberi/menerima), berjalan, perkumuhan, dan kenikmatan (kelazatan seksual).

Verse 15

भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् । तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः

Daripada aspek bhūtādi (tāmasika) bagi ahaṅkāra (keakuan), tanmātra muncul menurut tertibnya. Itulah bentuk-bentuk halus—bermula dengan śabda (bunyi) dan seterusnya—demikianlah susunan yang telah ditetapkan.

Verse 16

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् । विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते

Daripada prinsip halus itu, menurut tertibnya, lahirlah ruang (ākāśa), angin, api, air dan bumi. Ketahuilah, wahai harimau para resi—itulah yang diajarkan sebagai “lima unsur agung” (pañcabhūta).

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

Demikianlah, dalam Śrī Śiva Mahāpurāṇa, pada Kitab Keenam, Kailāsa-saṃhitā, berakhirlah bab ketujuh belas yang bertajuk: “Narasi yang bermula dengan ajaran pengetahuan non-dual Śiva, serta kisah penciptaan.”

Verse 18

वामदेव उवाच । भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथम्पुनः । अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम

Vāmadeva berkata: “Dahulu penciptaan makhluk telah diterangkan sebagai muncul daripada kalā dan prinsip-prinsip yang lain. Maka bagaimana pula kini ia dijelaskan dengan cara yang berbeza, wahai Skanda? Tentang hal ini, timbul keraguan yang besar dalam diriku.”

Verse 19

आत्मतत्त्वमकारस्स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् । शिवतत्त्वम्मकारस्स्याद्वामदेवेति चिंत्यताम्

Renungkan huruf “A” sebagai prinsip diri (ātma-tattva), dan vidyā yang tertinggi sebagai pengetahuan yang melampauinya. Renungkan huruf “Ma” sebagai prinsip Śiva (śiva-tattva), untuk dimeditasikan sebagai Vāmadeva.

Verse 20

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ । तत्रत्या देवतायाश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्

Ketahuilah bahawa Bindu dan Nāda—kedua-duanya—menandakan makna semua tattva (prinsip realiti). Dan sekarang, wahai muni, dengarlah ketika aku menyatakan para dewa yang bersemayam di sana, dalam hakikat Bindu–Nāda itu.

Verse 21

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ । ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः

Brahmā, Viṣṇu, Rudra, Maheśvara, dan Sadāśiva—sesungguhnya—itulah perwujudan Śiva sendiri, sebagaimana termasyhur dalam Śruti (Veda).

Verse 22

इत्युक्तम्भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम

“Tuan yang mulia, dahulu tuan menyatakannya dengan satu cara; tetapi kini ia diungkapkan dengan cara yang lain. Bahawa semuanya timbul daripada tanmātra—tentang hal ini, keraguan besar telah timbul dalam diriku.”

Verse 23

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत

“Wahai Skanda, dengan belas kasihan itu, engkau patut melenyapkan keraguanku.” Setelah mendengar kata-kata sang muni demikian, Kumāra (Skanda) pun menjawab.

Verse 24

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने । ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया द रात्

Śrī Subrahmaṇya bersabda: “Wahai resi, bermula daripada kata ‘maka (daripadanya)’, dengarlah dengan penuh waspada—wahai yang amat bijaksana—akan tertib proses penciptaan, bagaimana unsur-unsur dijelmakan.”

Verse 25

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् । स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः

Telah dipastikan bahawa lima unsur agung lahir daripada kalā-kalā ilahi (daya pancaran). Unsur-unsur itu, yang menjadi rupa alam kasar yang termanifestasi, sesungguhnya ialah tubuh Bhūtapati—Tuan segala makhluk, yakni Śiva.

Verse 26

शिवतत्त्वादि पृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने

Wahai resi, ketika menghuraikan urutan kemunculan tattva—daripada Śiva-tattva hingga ke unsur bumi—jelaskanlah menurut tertib bahawa semuanya terhasil daripada tanmātra, unsur-unsur halus.

Verse 27

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद्भूतकारणम् । अविरुद्धत्व मेवात्र विद्धि ब्रह्माविदांवर

Penyatuan yang padu antara tanmātra dan bahkan kalā menjadi asas sebab bagi unsur-unsur. Ketahuilah di sini bahawa inilah ketidak-bercanggahan yang sempurna, wahai yang terbaik antara para pengenal Brahman.

Verse 28

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः । सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः

Dalam alam semesta ini—yang terdiri daripada yang kasar dan yang halus—terhasil planet-planet seperti Bulan dan Matahari; nakṣatra (gugusan bintang) juga lahir, demikian pula himpunan jasad langit bercahaya yang lain.

Verse 29

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः । इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः

Brahmā, Viṣṇu, Maheśa dan para dewa yang lain; segala golongan makhluk; Indra dan para penjaga arah (dikpāla); para dewa, Pitṛ (roh leluhur), dan juga para Asura—semuanya termasuk di dalamnya.

Verse 30

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जंगमत्वविभागिनः । पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः

Rākṣasa, manusia dan makhluk lain—dibezakan menurut keadaan sebagai yang bergerak—wujud sebagai binatang, burung, serangga, serta pelbagai jenis bermula dengan ular, masing-masing menurut ragamnya sendiri.

Verse 31

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः । गंगाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः

Pokok-pokok, semak, menjalar dan herba ubatan; lapan gunung yang masyhur; tujuh sungai bermula dengan Gaṅgā; serta lautan-lautan besar yang gemilang—semuanya disebut sebagai unsur tersohor dalam tertib alam yang termanifest, ditegakkan di bawah kedaulatan Tuhan Śiva.

Verse 32

यत्किंचिद्वस्तुजातन्तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् । विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम

Apa jua golongan benda yang wujud—semuanya berteguh di sini (dalam hakikat ini/diri batin). Maka, wahai yang terbaik antara para muni, hendaklah ia direnungi dengan budi yang benar, jangan dicari di luar.

Verse 33

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः । भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः

Orang bijaksana mengetahui bahawa seluruh alam semesta ini tampak dalam rupa perempuan dan lelaki, dan berhakikat Śiva bersama Śakti. Maka, oleh mereka seperti tuan—yang mahir dalam pengetahuan Śiva—ia sememangnya patut dipuja sebagai Śiva-Śakti.

Verse 34

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि । श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः

Hendaklah direnungi dan dipuja: “Segala-galanya ialah Brahman,” dan juga: “Segala-galanya sesungguhnya ialah Rudra.” Demikianlah Śruti menyatakan, wahai muni; maka Sadāśiva ialah Diri bagi seluruh alam yang terserlah (prapañca).

Verse 35

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद्वैतभावना । सदाशिवोऽहमेवेति भावि तात्मा गुरुः शिवः

Dengan kekuatan yang diperoleh melalui nyāsa tiga puluh lapan kalā, timbullah perenungan non-dual: “Aku tiada lain melainkan Sadāśiva.” Demikianlah kesedaran batin; Guru itu ialah Śiva sendiri.

Verse 36

एवं विचारी सच्छिष्यो गुरुस्स्यात्स शिवस्स्वयम् । प्रपञ्चदेवतायंत्रमंत्रात्मा न हि संशयः

Demikianlah, murid sejati yang berdaya pertimbangan menjadi layak sebagai guru—sesungguhnya dialah Śiva sendiri. Tanpa ragu, dia menyedari bahawa Śiva ialah inti segala penzahiran: para dewa kosmos, yantra suci, dan mantra.

Verse 37

आचार्य्य रूपया विप्र संछिन्नाखिलबन्धनः । शिशुः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति धुवम्

Wahai Brāhmaṇa, melalui rupa Guru sebagai ācārya, segala ikatan terputus sepenuhnya. Bahkan seorang anak kecil—apabila terpaut pada kaki/keadaan Śiva—pasti menjadi insan yang dirinya sendiri adalah Guru, teguh dalam prinsip Guru yang menuntun kepada Śiva.

Verse 38

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुण प्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थम्प्रचक्षते

Apa jua yang wujud—segala sesuatu—apabila difahami melalui keutamaan guṇa-guṇa, dinyatakan sebagai makna Praṇava (Oṃ) itu sendiri, sama ada dilihat sebagai keseluruhan (alam semesta) atau sebagai bahagian-bahagian tersendiri (makhluk dan prinsip-prinsip).

Verse 39

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः । तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्

Śiva, bebas daripada cela seperti keterikatan, dan merupakan sari pati Veda—Dialah tempat berlindung serta tujuan tertinggi. Dengan kasih sayang, aku telah menghuraikan kepadamu kebijaksanaan Adwaita (tanpa-dua) yang dikasihi oleh Tuhan Śiva.

Verse 40

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः । देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा

Sesiapa yang, kerana angkuh dan sombong, menafsirkan kata-kataku dengan cara lain—sama ada dia dewa, manusia, Siddha, Gandharva, atau sesiapa pun—dialah yang menyimpang daripada perintahku.

Verse 41

दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् । सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः

Dengan tekad yang teguh, pasti akan kupenggal kepala si berhati jahat itu. Dengan kuasa ilahi yang sejati, garang bagaikan api Kala yang membinasakan musuh—tiada keraguan tentangnya.

Verse 42

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः । शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः

Wahai muni, engkaulah sesungguhnya yang paling utama antara para mengetahui kebenaran non-dual Śiva secara langsung. Kerana dalam menyampaikan pengetahuan tentang Śiva, engkau memperlihatkan dengan jelas tata laku dan disiplin ajaran Śaiva.

Verse 43

यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः । महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम्

Dengan bersentuhan dengan abu suci dari tubuhmu, piśāca besar yang najis itu—yang gugusan dosanya telah terputus—mencapai, melalui rahmatmu, keadaan mulia yang dicapai oleh orang-orang saleh.

Verse 44

शिवयोगीति संख्यातत्रिलोक विभवो भवान् । भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशु पशुपतिर्भवेत्

Engkau termasyhur sebagai Śiva-yogin, dikurniai kemuliaan tiga alam. Dengan sentuhan pandangan rahmatmu, bahkan paśu—jiwa yang terikat—menjadi Paśupati, mencapai ketuanan melalui anugerah pembebasan Śiva.

Verse 45

तव तस्य मयि प्रेक्षा लोकाशिक्षार्थमादरात् । लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः

Pandanganmu—pandangan baginda dan pandanganmu—yang ditujukan kepadaku dengan penuh hormat adalah untuk mendidik dunia. Kerana di dunia ini para sādhū berkelana, menunaikan perbuatan yang membawa manfaat kepada semua makhluk.

Verse 46

इदं रहस्यम्परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि । त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्

Rahsia tertinggi ini telah teguh bersemayam dalam dirimu; maka engkau juga hendaklah, dengan iman dan bhakti, menumpukan diri dengan penuh hormat kepada Pranava (Oṁ) semata-mata.

Verse 47

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे । शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्

“Suruh mereka semua duduk, satukan mereka dalam bhakti kepada Tuhan Yang Maha Tinggi, dan jadikan mereka menerima ācāra Śiva—ibadat yang ditandai dengan bhasma (abu suci) serta manik Rudrākṣa.”

Verse 48

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः । विचरंलोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि

“Engkau sesungguhnya Śiva—yang hidup menurut disiplin suci Śiva sendiri—setelah mencapai kesadaran advaita (tidak-dua). Maka berjalanlah demi melindungi alam-alam, dan capailah kebahagiaan yang tidak binasa.”

Verse 49

सूत उवाच । श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्त्तिः । भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्तत्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप

Sūta berkata: “Setelah mendengar ajaran yang menakjubkan ini yang diucapkan oleh Ṣaḍānana (Kārttikeya), sang resi—teguh berpegang pada Vedānta dan berwajah rendah hati—berkali-kali bersujud penuh (daṇḍavat) di bumi. Lalu, berkelana di sekitar kaki teratai Tuhan itu, ia mencapai keadaan laksana lebah, senantiasa menghirup madu kebahagiaan dari sana.”