Shloka 14

स्वयंप्रभा

प्रश्नोत्तरम् / Svayamprabha Explains the Golden Forest and Questions the Vanaras

Devanagari script

तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्।।4.51.14।।विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेत्रः पुरन्दरः।

Transliteration

tam apsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṅgavam | vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghānetraḥ purandaraḥ ||

Translation

Tatkala yang terunggul antara Dānava itu terpikat pada apsara Hēmā, Purandara (Indra) pun mengerahkan keperkasaan, menggenggam vajra, lalu menewaskannya.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• अप्सरसि: in/with the apsaras
• अप्सरसि: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• हेमायाम्: (named) Hemā
• हेमायाम्: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हेमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; नाम

• सक्तम्: attached/infatuated
• सक्तम्: विशेषण (Adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सक्त (कृदन्त; √सञ्ज् (धातु))
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त, विशेषण

• दानवपुङ्गवम्: the foremost demon
• दानवपुङ्गवम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दानव + पुङ्गव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दानवानां पुङ्गवः = foremost among demons)

• विक्रम्य: having strode forth
• विक्रम्य: पूर्वक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: √क्रम् (धातु) with वि-
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having advanced/with force’

• एव: indeed
• एव: निपात (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• अशनिम्: thunderbolt
• अशनिम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अशनि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• गृह्य: having taken
• गृह्य: पूर्वक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: √ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-प्राय (absolutive/gerund; Vedic/epic form), ‘having taken’

• जघान: struck, slew
• जघान: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: √हन् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पुरन्दरः: Purandara (Indra)
• पुरन्दरः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरन्दर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपाधि/विशेषण-रूपे नाम

Context

'Seeing this great demon in love with a heavenly apsara (nymph) called Hema, Lord Indra with all his might attacked him with his thunderbolt.

Characters & Entities

• Svayaṃprabhā
• Hēmā
• apsaras
• Purandara (Indra)
• aśani (thunderbolt)
• dānava (Maya implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Unchecked desire (kāma) can lead to ruin; dharma requires mastery over infatuation, and cosmic order is portrayed as correcting excess.

What is the narrative situation?

Svayaṃprabhā recounts the turning point: Indra attacks the demon when he is distracted by infatuation with Hēmā.

Which character virtue is emphasized?

For Indra: protection of order; for the listener: vigilance against desire that weakens judgment.