Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration

Verse 1

मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥

Māndhātā berkata: “Wahai Brahmin, setelah mendengar kata-kata puteranya, apakah yang dilakukan oleh raja itu? Dan wanita yang mempesona itu juga—kekasih sang raja—ialah puteri Vidhātṛ (Brahmā).”

Verse 2

आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥

Kisah yang engkau ceritakan itu sungguh menakjubkan, laksana amerta. Terutama sekali, penceritaanmu yang penuh kebajikan ini memecahkan segala keraguan.

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥

Vasiṣṭha berkata: Setelah mendengar kata-kata puteranya, sang raja—yang unggul antara para raja—dipenuhi kegembiraan. Bersama kekasihnya, baginda bangkit lalu memandang segala kemakmuran dan tuah itu.

Verse 4

क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥

Sesaat lamanya, sang raja—wahai penguasa bumi—yang sepenuhnya berserah kepada Śrī Viṣṇu, dipenuhi sukacita; dan semua gadis Nāga itu, bersama Vāruṇī, turut bersorak gembira dengan hati yang riang.

Verse 5

प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥

Dengan kasih sayang, baginda menganugahkan (itu) kepada puteranya demi memperoleh seorang isteri—sebagai perbuatan yang menghiasi dharma. Selebihnya, bersama para wanita kaum Dānava dan sarat dengan pelbagai permata, turut baginda kurniakan juga.

Verse 6

मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥

Dihimpit panah keinginan, raja menyerahkan harta itu kepada Mohinī; dan sang bapa, setelah membahagi-bahagikan kekayaan yang dihimpun oleh Dharmāṅgada, mengagihkannya menurut bahagiannya.

Verse 7

पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥

Pada waktu yang tepat, raja memanggil pendeta keluarga lalu berkata: “Wahai Brāhmaṇa, biarlah anakku, menurut dharma, menyambut tangan mereka semua dalam perkahwinan.”

Verse 8

कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥

Bagi para gadis, pengaruh suci bernama “Kumāra” ini sentiasa teguh dalam ucapanku. Pada lagna perkahwinan, pada nakṣatra yang dipilih, dan pada muhurta yang mengurniakan segala hajat, ia tetap hadir.

Verse 9

वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥

Setelah menyuruh para dwija melafazkan berkat yang suci lagi mujur—serta menyenangkan hati mereka dengan hadiah lembu, emas dan pakaian—aturkanlah perkahwinan bagi puteraku, Dharmaṅgada, sesungguhnya.

Verse 10

यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥

Sesiapa yang dungu di dunia ini dan tidak mengatur perkahwinan anak lelakinya, dia akan tenggelam ke dalam neraka yang menggerunkan, tanpa maruah dan tanpa tempat bersandar, selama puluhan ribu yuga.

Verse 11

तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥

Oleh itu, seorang bapa yang berpegang pada dharma hendaklah mengahwinkan anak lelakinya; kerana dengan perbuatan yang menegakkan kedudukan si anak, diri si bapa juga ditegakkan.

Verse 12

सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥

Wahai brāhmaṇa, apabila seseorang melaksanakan perkahwinan anak lelakinya, maka terhasil baginya buah pahala segala korban suci—sama ada anak itu berakhlak dan berkeutamaan, ataupun sekalipun kurang sifat-sifat itu.

Verse 13

पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥

Seorang bapa yang menginginkan dharma wajiblah menyempurnakan perkahwinan anaknya. Bapa yang tidak menyatukan anak-anaknya dengan isteri serta bekalan rezeki (harta) telah mengabaikan kewajipan kebapaan.

Verse 14

न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥

Seorang lelaki yang dikecam di dunia ini dan di alam kemudian tidak patut dianggap sebagai lelaki sejati. Oleh itu, hendaklah diusahakan agar anak-anak lelaki—bersama isteri-isteri mereka—teguh dalam mata pencarian yang benar serta tingkah laku yang berlandaskan dharma.

Verse 15

यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥

“Sebagaimana anak-anak itu—puas hati, bahagia, dan dimuliakan—bersuka ria dengan tenteram.” Maka, setelah mendengar titah raja, Brahmana yang menjadi purohita (pendeta istana) baginda…

Verse 16

धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥

Dengan sukacita dia bersiap untuk perkahwinan Dharmaṅgada; pemuda itu—walau tidak menginginkannya—menerima kenikmatan beristeri, seakan-akan “anak kepada rasa malu”, yakni secara tabii pemalu dan menahan diri.

Verse 17

स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥

Ketika itu, menurut titah ayahnya, dia menerima perkahwinan. Dan bersama puteri Varuṇa, dia juga mengambil para gadis Nāga yang menawan sebagai isteri.

Verse 18

उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥

Wira yang berlengan perkasa itu—tiada bandingan pada rupa di bumi—mengawini mereka semua, setelah melangsungkan upacara perkahwinan menurut tata cara yang ditetapkan oleh ketetapan suci.

Verse 19

वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥

Dengan sukacita, baginda mengurniakan sedekah berupa harta, lembu dan permata kepada para brāhmaṇa; kemudian, setelah beristeri, baginda menunduk menyembah di kaki ibu dan ayahnya dengan gembira.

Verse 20

ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥

Kemudian putera Dharmāṅgada berkata kepada Dewi Sandhyāvalī: “Wahai Devi, menurut titah ayahanda, kini telah terlaksana bagiku pengambilan isteri dan memasuki kehidupan berumah tangga.”

Verse 21

एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥

“Tidak terlintas di hatiku bahawa aku telah dikahwinkan oleh ayahku. Wahai Dewi, aku hanya ingin berkhidmat kepada ayahku yang abadi dan bijaksana.”

Verse 22

दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥

“Aku tidak memerlukan sedikit pun kenikmatan surgawi, bahkan syurga itu sendiri. Tugasku ialah berkhidmat kepada ayahku—dan juga kepada dirimu—tanpa henti, siang dan malam.”

Verse 23

संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥

Sandhyāvalī berkata: “Hiduplah lama dan bahagia, wahai anakku; nikmatilah kesenangan yang seiring dengan hatimu. Dengan rahmat ayahmu engkau dikurniai umur panjang—gembirakanlah hatiku, wahai anak.”

Verse 24

त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥

Melalui engkau, aku diberkati dengan seorang putera yang layak—berbudi luhur di bumi ini; dan sesungguhnya aku bersemayam teguh dalam hati semua isteri sepenjodoh itu.

Verse 25

एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥

Setelah berkata demikian, baginda memeluk puteranya dan berulang kali menghidu ubun-ubunnya; kemudian baginda menyuruh putera itu pergi meninjau serta mengawasi urusan dan pentadbiran kerajaan.

Verse 26

विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥

Kemudian, setelah dilepaskan oleh ibunya, dia turut bersujud memberi hormat kepada para ibu yang lain; lalu, berpegang pada titah ayahandanya, dia menyusun seluruh urusan pentadbiran kerajaan dengan teratur.

Verse 27

दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥

Dia mengekang orang jahat dan memelihara orang yang beradab; dia mengembara ke seluruh wilayah, memerhati serta mengawasi setiap pekerjaan.

Verse 28

चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥

Dia menetapkan pemeriksaan bulanan bagi segala urusan pentadbiran di setiap tempat; dia juga mengatur pemeliharaan gajah dan kuda, serta mengawasi rangkaian perisik.

Verse 29

वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥

Raja menetapkan pemeriksaan pertikaian, memastikan timbangan dan sukatan dilakukan dengan tepat hari demi hari, serta mengatur perlindungan bagi rakyat—dari rumah ke rumah.

Verse 30

स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥

Kadang-kadang bayi yang menyusu menangis; namun apabila terputus daripada susu, dia tidak menangis. Demikian juga, ibu mertua yang menghina menantunya tidak menangis di mana-mana—kerana hatinya menjadi keras dan tidak tahu malu.

Verse 31

क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥

Ada kalanya anak lelaki yang berkemampuan tidak meminta apa-apa daripada ayahnya; dan dalam beberapa kerajaan pula, tidak berlaku percampuran yang mengelirukan antara tatanan sosial.

Verse 32

न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥

Seseorang yang kekayaan dan pengaruhnya tidak disembunyikan tidak akan menuturkan cela terhadap dharma. Demikian juga, wanita yang bersuami tidak sepatutnya tanpa kaṃcuka (baju dada/pakaian bahagian atas).

Verse 33

गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥

“Dalam kerajaanku, janganlah wanita keluar dari rumah. Jangan biarkan balu kekal berambut (tidak dicukur), dan jangan biarkan wanita tanpa suami kekal berambut tidak dicukur.”

Verse 34

मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥

Janganlah di sini ada orang yang berikrar (vrata) tetapi sentiasa mencela orang lain; janganlah penghuni rimba berlindung di kota demi niat kekerasan. Dan janganlah orang berhati keras, yang enggan memberi bantuan nafkah yang wajar, tinggal dalam kerajaanku.

Verse 35

गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥

Janganlah tinggal di kerajaanku: penggembala yang mendambakan hidup kota; orang yang tiada kebajikan namun berlagak sebagai guru; dan juga pendeta upacara (ṛtvij) atau sesiapa yang tidak berilmu kitab suci.

Verse 36

यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥

Sesiapa yang membuat nīlī (pewarna nila/indigo), dan sesiapa yang berlebih-lebihan dalam kerja mewarnakan dengan nila—kedua-duanya berdosa dan patut diusir; demikian juga orang yang menghasilkan arak yang memabukkan.

Verse 37

वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥

Sesiapa yang memakan daging dengan sia-sia (tanpa tujuan suci), dan sesiapa yang gemar akan daging bahagian belakang—orang demikian tidak boleh tinggal dalam kerajaanku; demikian juga orang yang meninggalkan isteri sahnya sendiri.

Verse 38

विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥

Sesiapa yang meninggalkan Viṣṇu—yang tertinggi di antara para dewa—lalu menyembah mana-mana dewa lain, hendaklah dihukum, bahkan dihukum mati oleh pihak berkuasa kami; sebagaimana orang yang mendekati wanita muda yang sedang hamil atau baru melahirkan.

Verse 39

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

Demikianlah berakhir bab kedua puluh satu, bernama “Śikṣā-nirūpaṇa (Huraian tentang fonetik dan cara melagukan bacaan)”, dalam Uttara-bhāga bagi Bṛhan-Nāradīya Purāṇa yang suci.