Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

Aśvatthāman’s Admonition to Karṇa on Boasting, Varṇa-Duties, and the Threat of Arjuna

Virāṭa-parva, Adhyāya 45

संकल्पपक्षविक्षेपं बाहुप्राकारतोरणम्‌ । त्रिदण्डतूणसम्बाधमनेकध्वजसंकुलम्‌,मुझसे सुरक्षित होकर रथका यह ऊपरी भाग ही तुम्हारे लिये नगर हो जायगा। इस रथके जो धुरी-पहिये आदि अंग हैं, उनकी सुदृढ़ कल्पना ही नगरकी गलियोंके दोनों भागोंमें बने हुए गृहोंका विस्तार है। मेरी दोनों भुजाएँ ही चहारदीवारी और नगरद्वार हैं। इस रथमें जो त्रिदण्ड (हरिस और उसके अगल-बगलकी लकड़ियाँ) तथा तूणीर आदि हैं, वे किसीको यहाँतक फटकने नहीं देंगे। जैसे नगरमें हाथीसवार, घुड़सवार तथा रथी--इन त्रिविध सेनाओं तथा आयुधोंके कारण उसके भीतर दूसरोंका प्रवेश करना असम्भव होता है। नगरमें जैसे बहुत-सी ध्वजा-पताकाएँ फहराती हैं, उसी प्रकार इस रथमें भी फहरा रही हैं। धनुषकी प्रत्यज्चा ही नगरमें लगी हुई तोपकी नली है, जिसका क्रोधपूर्वक उपयोग होता है और रथके पहियोंकी घर्घराहटको ही नगरमें बजनेवाले नगाड़ोंकी आवाज समझो

arjuna uvāca | saṅkalpapakṣavikṣepaṁ bāhuprākāratoraṇam | tridaṇḍatūṇasambādham anekadhvajasaṅkulam ||

Arjuna berkata: “Kereta ini, dengan putaran pantas dan helah siasat tekad, akan menjadi bagimu seperti kota berkubu. Kedua-dua lenganku akan menjadi tembok kepung dan pintu gerbangnya. Sesak dengan tiang tiga dan tabung anak panah, serta dipenuhi panji-panji yang banyak, ia akan dipertahankan begitu kukuh sehingga tiada sesiapa mampu menghampiri.”

संकल्पresolve; intention
संकल्प:
Karma
TypeNoun
Rootसंकल्प
FormMasculine, Accusative, Singular
पक्षside; wing
पक्ष:
Karma
TypeNoun
Rootपक्ष
FormMasculine, Accusative, Singular
विक्षेपम्casting away; scattering; diversion
विक्षेपम्:
Karma
TypeNoun
Rootविक्षेप
FormMasculine, Accusative, Singular
बाहुarm
बाहु:
Karma
TypeNoun
Rootबाहु
FormMasculine, Accusative, Singular
प्राकारrampart; wall
प्राकार:
Karma
TypeNoun
Rootप्राकार
FormMasculine, Accusative, Singular
तोरणम्gateway; arch
तोरणम्:
Karma
TypeNoun
Rootतोरण
FormNeuter, Accusative, Singular
त्रिदण्डthree-staff (tri-daṇḍa)
त्रिदण्ड:
Karma
TypeNoun
Rootत्रिदण्ड
FormMasculine, Accusative, Singular
तूणquiver
तूण:
Karma
TypeNoun
Rootतूण
FormMasculine, Accusative, Singular
सम्बाधम्crowded; blocked; impassable
सम्बाधम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसम्बाध
FormNeuter, Accusative, Singular
अनेकmany
अनेक:
Karma
TypeAdjective
Rootअनेक
FormMasculine, Accusative, Singular
ध्वजbanner; flag
ध्वज:
Karma
TypeNoun
Rootध्वज
FormMasculine, Accusative, Singular
संकुलम्filled with; crowded with
संकुलम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंकुल
FormNeuter, Accusative, Singular

अजुन उवाच

A
Arjuna
C
chariot (ratha)
A
arms (bāhu)
R
rampart (prākāra)
G
gate (toraṇa)
T
tridaṇḍa (chariot shaft/yoke assembly)
Q
quiver (tūṇa/tūṇīra)
B
banners/standards (dhvaja)

Educational Q&A

Courage and protection are framed as dharmic responsibility: Arjuna presents disciplined strength and preparedness as a ‘fortress’ for the vulnerable, showing that true valor includes safeguarding others through skill and self-control.

Arjuna speaks while preparing for combat, assuring his companion that the chariot itself—through his maneuvering, arms, weapons, and standards—will function like an impregnable city, emphasizing tactical defense and confidence before battle.