Previous Verse

Shloka 22

Virāṭa-parva Adhyāya 25: Kaurava Deliberation and the Search Directive (अन्वेषण-आदेशः)

(श्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधी: । सुदेष्णाया: स वै ज्येष्ठ: शूरो वीरो गतव्यथ: ।। उत्साहवान्‌ महावीरयों नीतिमान्‌ बलवानपि । युद्धज्ञो रिपुवीरघ्न: सिंहतुल्यपराक्रम: ।। प्रजारक्षणदक्षश्न शत्रुग्रहणशक्तिमान्‌ । विजितारिरहायुद्धे प्रचण्डो मानवत्‌ पर: ।। नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रिय: । उदारचित्त कीचक राजा विराटका साला और सेनापति था। रानी सुदेष्णाका वह बड़ा भाई लगता था। कीचक शूरवीर, व्यथारहित, उत्साही, महापराक्रमी, नीतिमान, बलवान, युद्धकी कलाको जाननेवाला, शत्रु-वीरोंका संहार करनेमें समर्थ, सिंहके समान पराक्रम- सम्पन्न, प्रजारक्षणमें कुशल, शत्रुओंको काबूमें लानेकी शक्ति रखनेवाला, बड़े-बड़े युद्धोंमें वैरियोंपर विजय पानेवाला, अत्यन्त क्रोधी, अभिमानी, नर-नारियोंके मनको आह्लादित करनेवाला, रणप्रिय धीर और बोलनेमें चतुर था। स हतो निशि गन्धर्व: स्त्रीनिमित्तं नराधिप । अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरै: ।। सुहृदश्षास्य निहता योधाश्र प्रवरा हता: ।) नरेश्वर! वह अमर्षशील दुष्टात्मा कीचक एक स्त्रीके कारण गन्धर्वोद्वारा आधीरातमें अपने भाइयोंसहित मार डाला गया है। उसके प्रिय सुहृद्‌ और श्रेष्ठ सैनिक भी मारे गये हैं। प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम्‌ । कृतकृत्यश्व कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम्‌,कुरुनन्दन! शत्रुओंके पराभवका यह प्रिय संवाद सुनकर आप कृतकृत्य हों और इसके बाद जो कुछ करना हो, वह करें

vaiśampāyana uvāca |

śyālo rājño virāṭasya senāpatir udāradhīḥ |

sudeṣṇāyāḥ sa vai jyeṣṭhaḥ śūro vīro gatavyathaḥ ||

utsāhavān mahāvīryo nītimān balavān api |

yuddhajño ripuvīraghnaḥ siṃhatulyaparākramaḥ ||

prajārakṣaṇadakṣaś ca śatrugrahaṇaśaktimān |

vijitārir ahāyuddhe pracaṇḍo mānavat paraḥ ||

naranārīmanohlādī dhīro vāgmī raṇapriyaḥ |

udāracittaḥ kīcakaḥ ||

sa hato niśi gandharvaḥ strīnimittaṃ narādhipa |

amṛṣyamāṇo duṣṭātmā niśīthe saha sodaraiḥ ||

suhṛdaś cāsya nihatā yodhāś ca pravarā hatāḥ |

priyam etad upaśrutya śatrūṇāṃ ca parābhavam |

kṛtakṛtyaś ca kauravya vidhatsva yad anantaram ||

Vaiśampāyana berkata: “Kīcaka—ipar kepada Raja Virāṭa dan panglima bala tenteranya—ialah seorang yang berakal mulia. Dialah abang sulung Permaisuri Sudeṣṇā: seorang wira, tidak gentar dan tidak gundah; bersemangat, sangat perkasa, bijaksana dalam tata negara, dan kuat. Mahir dalam seni perang, pembunuh juara-juara musuh, gagah seperti singa; cekap melindungi rakyat dan berkuasa menundukkan lawan; menang atas musuh dalam pertempuran besar; garang dan angkuh; menyenangkan hati lelaki dan perempuan; teguh, fasih, dan gemar medan tempur—demikianlah Kīcaka, berhati pemurah. “Wahai raja, Kīcaka yang tidak tahan hati dan berniat jahat itu telah dibunuh pada tengah malam oleh seorang Gandharva, kerana seorang wanita; dia dibunuh bersama saudara-saudaranya. Sahabat-sahabatnya yang dikasihi dan para pahlawan terunggulnya juga turut terbunuh. “Wahai putera Kuru, setelah mendengar khabar yang menggembirakan ini—kekalahan musuhmu—anggaplah tujuanmu telah tercapai, dan sekarang lakukanlah apa yang patut dilakukan seterusnya.”

श्यालःbrother-in-law
श्यालः:
Karta
TypeNoun
Rootश्याल
FormMasculine, Nominative, Singular
राज्ञःof the king
राज्ञः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Genitive, Singular
विराटस्यof Virāṭa
विराटस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootविराट
FormMasculine, Genitive, Singular
सेनापतिःcommander of the army
सेनापतिः:
Karta
TypeNoun
Rootसेनापति
FormMasculine, Nominative, Singular
उदारधीःof noble intellect
उदारधीः:
Karta
TypeAdjective
Rootउदारधी
FormMasculine, Nominative, Singular
सुदेष्णायाःof Sudeshṇā
सुदेष्णायाः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसुदेष्णा
FormFeminine, Genitive, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
ज्येष्ठःelder
ज्येष्ठः:
Karta
TypeAdjective
Rootज्येष्ठ
FormMasculine, Nominative, Singular
शूरःbrave
शूरः:
Karta
TypeAdjective
Rootशूर
FormMasculine, Nominative, Singular
वीरःheroic
वीरः:
Karta
TypeAdjective
Rootवीर
FormMasculine, Nominative, Singular
गतव्यथःfree from distress/pain
गतव्यथः:
Karta
TypeAdjective
Rootगतव्यथ
FormMasculine, Nominative, Singular
उत्साहवान्energetic, enthusiastic
उत्साहवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootउत्साहवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
महावीर्यःof great valor
महावीर्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहावीर्य
FormMasculine, Nominative, Singular
नीतिमान्wise in policy
नीतिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootनीतिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
बलवान्strong
बलवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootबलवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
युद्धज्ञःskilled in warfare
युद्धज्ञः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुद्धज्ञ
FormMasculine, Nominative, Singular
रिपुवीरघ्नःslayer of enemy-heroes
रिपुवीरघ्नः:
Karta
TypeAdjective
Rootरिपुवीरघ्न
FormMasculine, Nominative, Singular
सिंहतुल्यपराक्रमःhaving lion-like prowess
सिंहतुल्यपराक्रमः:
Karta
TypeAdjective
Rootसिंहतुल्यपराक्रम
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रजारक्षणदक्षःskilled in protecting subjects
प्रजारक्षणदक्षः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रजारक्षणदक्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
शत्रुग्रहणशक्तिमान्powerful in seizing enemies
शत्रुग्रहणशक्तिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootशत्रुग्रहणशक्तिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
विजितारिःone who has conquered foes
विजितारिः:
Karta
TypeAdjective
Rootविजितारि
FormMasculine, Nominative, Singular
महायुद्धेin a great battle
महायुद्धे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहायुद्ध
FormNeuter, Locative, Singular
प्रचण्डःfierce
प्रचण्डः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रचण्ड
FormMasculine, Nominative, Singular
मानवत्like a man (i.e., manfully)
मानवत्:
TypeIndeclinable
Rootमानवत्
परःexcellent/supreme
परः:
Karta
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine, Nominative, Singular
नरनारीमनोह्लादीdelighting the minds of men and women
नरनारीमनोह्लादी:
Karta
TypeAdjective
Rootनरनारीमनोह्लादिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
धीरःsteadfast
धीरः:
Karta
TypeAdjective
Rootधीर
FormMasculine, Nominative, Singular
वाग्मीeloquent
वाग्मी:
Karta
TypeAdjective
Rootवाग्मिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
रणप्रियःfond of battle
रणप्रियः:
Karta
TypeAdjective
Rootरणप्रिय
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
हतःkilled
हतः:
TypeVerb
Rootहन्
FormPast (PPP), Singular, Masculine, Nominative
निशिat night
निशि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनिशा
FormFeminine, Locative, Singular
गन्धर्वःby a Gandharva
गन्धर्वः:
Karana
TypeNoun
Rootगन्धर्व
FormMasculine, Nominative, Singular
स्त्रीनिमित्तम्for the sake of a woman; due to a woman
स्त्रीनिमित्तम्:
Karana
TypeNoun
Rootस्त्रीनिमित्त
FormNeuter, Accusative, Singular
नराधिपO king
नराधिप:
TypeNoun
Rootनराधिप
FormMasculine, Vocative, Singular
अमृष्यमाणःnot enduring; intolerant
अमृष्यमाणः:
Karta
TypeVerb
Rootमृष्
FormPresent (PAP), Singular, Masculine, Nominative
दुष्टात्माevil-souled person
दुष्टात्मा:
Karta
TypeNoun
Rootदुष्टात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
निशीथेat midnight
निशीथे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनिशीथ
FormMasculine, Locative, Singular
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
सोदरैःwith (his) brothers
सोदरैः:
Sahakari
TypeNoun
Rootसोदर
FormMasculine, Instrumental, Plural
सुहृदःfriends
सुहृदः:
Karta
TypeNoun
Rootसुहृद्
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अस्यof him
अस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
निहताःkilled
निहताः:
TypeVerb
Rootहन्
FormPast (PPP), Plural, Masculine, Nominative
योधाःwarriors
योधाः:
Karta
TypeNoun
Rootयोध
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रवराःexcellent, foremost
प्रवराः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रवर
FormMasculine, Nominative, Plural
हताःkilled
हताः:
TypeVerb
Rootहन्
FormPast (PPP), Plural, Masculine, Nominative
प्रियम्pleasing, dear (thing)
प्रियम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्रिय
FormNeuter, Accusative, Singular
एतत्this
एतत्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
उपश्रुत्यhaving heard
उपश्रुत्य:
TypeVerb
Rootउप-श्रु
FormAbsolutive (Gerund)
शत्रूणाम्of the enemies
शत्रूणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशत्रु
FormMasculine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
पराभवम्defeat
पराभवम्:
Karma
TypeNoun
Rootपराभव
FormMasculine, Accusative, Singular
कृतकृत्यःone whose task is accomplished
कृतकृत्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootकृतकृत्य
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कौरव्यO descendant of Kuru
कौरव्य:
TypeNoun
Rootकौरव्य
FormMasculine, Vocative, Singular
विधत्स्वarrange/do (then)
विधत्स्व:
TypeVerb
Rootवि-धा
FormImperative, Second, Singular, Parasmaipada
यत्what
यत्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Accusative, Singular
अनन्तरम्after that; next
अनन्तरम्:
TypeIndeclinable
Rootअनन्तर

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
V
Virāṭa
S
Sudeṣṇā
K
Kīcaka
G
Gandharva (as the slayer; implicitly Bhīma in disguise)
K
Kauravya (addressed person; Dhṛtarāṣṭra in the frame narrative)

Educational Q&A

The passage contrasts outward excellence (valor, eloquence, public service) with inner moral failure: unchecked lust, pride, and intolerance lead to ruin. It also implies a dharmic restoration—when power is abused, a corrective force arises, and the oppressor’s fall becomes a turning point for rightful action.

Vaiśampāyana reports that Kīcaka, Virāṭa’s powerful commander and Sudeṣṇā’s eldest brother, has been killed at midnight along with his brothers, said to be by a ‘Gandharva’ due to a woman (Draupadī). His allies and elite soldiers are also slain, and the listener is urged to proceed with the next step now that enemies are brought low.