Adhyaya 211

Verse 1

हि >> मय >> (_) है 7 - कर्णपर्वके उनहत्तरवें अध्यायमें छियालीसवेंसे तिरपनवें श्लोकोंमें एक कथा आती है। कौशिक नामका एक तपस्वी ब्राह्मण था। उसने यह व्रत ले लिया कि “मैं सदा सत्य बोलूँगा।/ एक दिन कुछ लोग लुटेरोंके भयसे छिपनेके लिये उसके आश्रमके पासके वनमें घुस गये। खोज करते हुए लुटेरोंने सत्यवादी कौशिकसे पूछा। उनके पूछनेपर कौशिकने सच्ची बात कह दी। पता लग जानेपर उन निर्दयी डाकुओंने उन लोगोंको पकड़कर मार डाला। इस प्रकार सत्य बोलनेके कारण लोगोंकी हिंसा हो जानेसे उस पापके फलस्वरूप कौशिकको नरक जाना पड़ा। - धर्मकी गति सूक्ष्म होनेके कारण देखनेमें विपरीतता दीखती है; किंतु वास्तवमें वह पूर्वकृत कर्मोंका फल है। दशाधिकद्विशततमो< ध्याय: विषयसेवनसे हानि

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai Yudhiṣṭhira, setelah brāhmaṇa itu berkata demikian, pemburu yang benar (Dharmavyādha) menjawabnya. Wahai raja, dengarlah; akan aku ceritakan sepenuhnya apa yang telah dikatakan kepada brāhmaṇa itu.”

Verse 2

व्याध उवाच विज्ञानार्थ मनुष्याणां मन: पूर्व प्रवर्तते । तत्‌ प्राप्य काम॑ भजते क्रोधं च द्विजसत्तम

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara kaum dwija, apabila manusia hendak mengenal sesuatu objek melalui pancaindera, mindalah yang mula-mula bergerak menuju kepadanya. Setelah objek itu diperoleh, minda pun mengambil rupa keinginan terhadapnya—atau juga kemarahan.”

Verse 3

ततस्तदर्थ यतते कर्म चारभते महत्‌ । इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते

“Kemudian, didorong oleh keterikatan itu, seseorang berusaha untuk memperoleh objek yang diingini, malah memulakan usaha dan perusahaan yang besar kerananya. Dan apabila objek-objek indera yang didambakan—seperti rupa yang menyenangkan dan bauan yang harum—telah diperoleh, dia terus-menerus memanjakan diri dengannya.”

Verse 4

ततो राग: प्रभवति द्वेषश्चन तदनन्तरम्‌ | ततो लोभ: प्रभवति मोहश्न॒ तदनन्तरम्‌

“Daripada itu timbul keterikatan yang kian membara; dan sejurus selepasnya, kebencian. Daripada itu timbul ketamakan; dan sejurus selepasnya, kekeliruan yang mengaburi budi.”

Verse 5

ततो लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च । न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्‌ धर्म करोति च

“Maka, pada orang yang ditundukkan oleh ketamakan serta dilukai oleh keterikatan dan kebencian, akal budi tidak melahirkan pertimbangan dalam hal dharma. Dan sekalipun dia melakukan suatu perbuatan benar, ia dilakukan di bawah lindungan suatu alasan—lebih sebagai helah yang memudahkan daripada kebajikan yang tulen.”

Verse 6

व्याजेन चरते धर्ममर्थ व्याजेन रोचते । व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara Brahmin, dia mengamalkan dharma hanya sebagai helah; bahkan pencariannya akan kekayaan (artha) pun dihiasi dengan helah. Dan apabila harta diperoleh melalui muslihat sedemikian, kesalehan yang dipamerkan di luar hanyalah selubung penutup.”

Verse 7

सुहृद्धिवार्यमाणश्न पण्डितैश्व द्विजोत्तम

Wahai yang terbaik antara golongan dwija! Walaupun dihalang dan dinasihati oleh sahabat yang berhati baik serta para cendekia…

Verse 8

अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषज:

Pemburu itu berkata: “Lahir daripada cela keterikatan (rāga), adharma dalam dirinya muncul dalam tiga bentuk. Pertama, dia memikirkan dosa dalam hati; kedua, dia menuturkan kata-kata berdosa; ketiga, dia melakukan perbuatan berdosa. Apabila seseorang terjerumus dalam adharma demikian, lenyaplah segala sifat baiknya.”

Verse 9

पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च । तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधव:

Dia memikirkan dosa, menuturkannya, dan melakukannya. Apabila seseorang berpaling kepada adharma demikian, lenyaplah sifat-sifat baiknya—yang menjadikan seseorang benar-benar mulia.

Verse 10

एकशीलिैश्व॒ मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिण: । स तेन दुःखमाप्रोति परत्र च विपद्यते

Orang berdosa, tertarik kepada mereka yang sehaluan, menjalin persahabatan dengan pelaku kejahatan seperti dirinya. Daripada pergaulan itu dia menuai penderitaan di dunia ini, dan sesudah mati pun jatuh ke dalam malapetaka yang besar.

Verse 11

पापात्मा भवति होवं धर्मलाभं तु मे शृणु । यस्त्वेतान्‌ प्रज्ञया दोषान्‌ पूर्वमेवानुपश्यति

“Demikianlah seseorang menjadi berdosa dalam batin. Sekarang dengarlah daripadaku bagaimana dharma diperoleh. Sesiapa yang dengan kebijaksanaan melihat lebih awal kecacatan-kecacatan ini—yang terkait dengan mengejar serta menimbang nikmat dan derita—akan menjauh daripadanya, mencari pergaulan orang mulia, dan melalui pergaulan yang mengangkat itu, pemahamannya teguh dalam dharma.”

Verse 12

कुशल: सुखदु:खेषु साधूंश्नाप्युपसेवते । तस्य साधुसमारम्भाद्‌ बुद्धिर्धमेषु राजते

Pemburu itu berkata: “Sesiapa yang arif menimbang nikmat dan derita akan mencari pergaulan orang-orang berbudi. Sejak awal lagi daripada persahabatan dengan insan baik, pengertiannya mulai bersinar dalam dharma.”

Verse 13

ब्राह्मण उवाच ब्रवीषि सूनृतं धर्म्य यस्य वक्ता न विद्यते | दिव्यप्रभाव: सुमहानूषिरेव मतो5सि मे

Brahmin itu berkata: “Engkau menuturkan kata-kata yang benar dan lurus—manis didengar serta selaras dengan dharma—hingga tiada guru lain yang dapat ditemukan bagi tutur seumpama itu. Pada pandanganku, wahai Dharma-vyādha, engkau bukan lain daripada seorang resi agung yang dikurniai kuasa ilahi.”

Verse 14

व्याध उवाच ब्राह्मणा वै महाभागा: पितरोडग्रभुज: सदा । तेषां सर्वात्मना कार्य प्रियं लोके मनीषिणा

Dharma-vyādha berkata: “Wahai Brahmin yang mulia, para Brahmin dan para Pitṛ (leluhur) sentiasa dianggap berhak menerima hidangan terlebih dahulu. Maka orang yang bijaksana di dunia ini hendaklah dengan segala cara menyenangkan hati mereka.”

Verse 15

यत्‌ तेषां च प्रियं तत्‌ ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम । नमस्कृत्वा ब्राद्माणे भ्यो बाद्यीं विद्यां निबोध मे

Wahai yang terbaik antara yang dua kali lahir, akan kukhabarkan apa yang disukai dan menyenangkan hati para Brahmin itu. Setelah menunduk memberi hormat kepada para Brahmin, dengarkan daripadaku kebijaksanaan suci Brahmī—ajaran yang menegakkan dharma melalui rendah hati, budi pekerti yang benar, dan penghormatan yang wajar kepada yang patut dihormati.

Verse 16

इदं विश्व जगत्‌ सर्वमजय्यं चापि सर्वश: । महाभूतात्मकं ब्रह्म नात: परतरं भवेत्‌

Seluruh alam semesta ini—segala yang bergerak dan yang tidak bergerak—dalam segala hal tidak dapat ditaklukkan, kerana ia adalah Brahman sendiri, tersusun daripada unsur-unsur agung. Tiada yang lebih tinggi daripada Brahman. Dalam ajaran si pemburu, maksudnya bersifat etika sekaligus metafizik: apabila seluruh dunia dilihat sebagai wujud Brahman yang tidak boleh dicemari, maka lahirlah penghormatan kepada semua makhluk dan pengekangan diri dalam tingkah laku.

Verse 17

महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भू: । शब्द: स्पर्शश्न॒ रूपं च रसो गन्धश्न तदगुणा:,आकाश, वायु अग्नि, जल तथा पृथिवी--ये पाँच महाभूत हैं तथा शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये क्रमश: उनके विशेष गुण हैं

Pemburu itu berkata: “Lima mahābhūta ialah ruang (ākāśa), angin (vāyu), api (agni), air (āpas), dan bumi (bhū). Sifat khasnya, menurut tertib, ialah bunyi, sentuhan, rupa, rasa, dan bau.” Dengan ajaran ini, beliau meletakkan asas renungan etika pada pemahaman yang jernih bahawa tubuh dan alam tersusun daripada unsur-unsur serta sifat-sifatnya, agar pendengar melihat dharma—tugas dan laku—selaras dengan hakikat, bukan semata-mata dorongan nafsu.

Verse 18

तेषामपि गुणा: सर्वे गुणवृत्ति: परस्परम्‌ | पूर्वपूर्वगुणा: सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु

“Bahkan dalam sifat-sifat indera itu pun ada banyak perincian, kerana fungsinya terlihat saling meresap antara satu sama lain. Dan semua sifat yang terdahulu didapati, menurut tertib, dalam tiga unsur ‘berkualiti’ yang kemudian—api, air, dan bumi: pada api ada bunyi, sentuhan, dan rupa; pada air ada bunyi, sentuhan, rupa, dan rasa; dan pada bumi ada bunyi, sentuhan, rupa, rasa, dan bau.”

Verse 19

षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते । सप्तमी तु भवेद्‌ बुद्धिरहंकारस्तत: परम्‌,इन पाँच भूतोंके अतिरिक्त छठा तत्त्व है चित्त; इसीको मन कहते हैं। सातवाँ तत्त्व बुद्धि है और उसके बाद आठवाँ अहंकार है

Pemburu itu berkata: “Melampaui lima unsur besar, prinsip keenam disebut cetanā—itulah yang dikenal sebagai minda (manas). Prinsip ketujuh ialah intelek (buddhi), dan selepas itu datang rasa-aku (ahaṃkāra).” Dalam ajaran ini, beliau memetakan alat-alat batin pengalaman dan menyeru kepada kebijaksanaan membezakan: hidup beretika bergantung pada pengenalan bagaimana minda, intelek, dan rasa-aku membentuk persepsi serta tindakan.

Verse 20

इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रज: सत्त्वं तमस्तथा । इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञक:,इनके सिवा पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, प्राण और सत्त्व, रज, तम--इन सत्रह तत्त्वोंका समूह अव्यक्त कहलाता है

Sang pemburu-pertapa menerangkan bahawa, bersama lima fakulti indera dan diri batin—sebagai prinsip yang mengalami—serta tiga guna: sattva, rajas, dan tamas, maka terbentuklah himpunan tujuh belas prinsip. Gugusan ini dinamakan ‘Yang Tidak Termanifest’ (avyakta), yakni dasar halus tempat pengalaman dan laku yang nyata muncul.

Verse 21

सर्वरिहेन्द्रियार्थस्तु व्यक्ताव्यक्तै: सुसंवृतैः । चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुण: । एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

Pemburu itu berkata: “Segala objek indera terhimpun rapi dalam yang termanifest dan yang tidak termanifest. Prinsip ini disebut ‘dua puluh empat’—suatu sifat yang terbina daripada kedua-duanya, yang termanifest dan yang tidak termanifest. Semuanya telah aku jelaskan kepadamu; apa lagi yang ingin engkau dengar?”

Verse 63

तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति । जो किसी बहानेसे धर्माचरण करता है

Pemburu itu berkata: “Pada saat itulah budi melekat pada keuntungan itu, lalu timbul pula kehendak untuk berbuat dosa. Sesiapa yang mengamalkan dharma hanya sebagai helah, mencari harta di bawah lindungannya—sebenarnya dia menginginkan kekayaan dengan menjadikan dharma sebagai tirai. Wahai yang terbaik antara para dwija! Apabila harta mula diperoleh melalui samaran kebenaran, akalnya pun bersenang-senang padanya, dan dalam hatinya bangkit keinginan untuk melakukan kejahatan—kerana dharma telah diturunkan daripada prinsip menjadi strategi.”

Verse 76

उत्तरं श्रुतिसम्बद्ध ब्रवीत्यश्रुतियोजितम्‌ । विप्रवर! जब उसे हितैषी मित्र तथा विद्वान्‌ पुरुष ऐसा करनेसे रोकते हैं, तब वह उसके समर्थनमें अशास्त्रीय उत्तर देते हुए भी उसे वेद-प्रतिपादित बताता है

Pemburu itu berkata: “Dia menyusun jawapannya seolah-olah bersangkut dengan śruti (wahyu suci), padahal tidak benar-benar terhubung dengan Veda. Wahai yang terbaik antara para brahmin! Apabila sahabat yang ikhlas atau orang berilmu menahannya daripada perbuatan itu, dia tetap mempertahankan diri dengan hujah yang tidak bersandar pada śāstra, namun masih mendakwa bahawa ia disahkan oleh Veda.”

Verse 230

पाँच ज्ञानेन्द्रियों तथा मन और बुद्धिके जो व्यक्त और अव्यक्त विषय हैं

Pemburu itu berkata: “Apabila lima indria pengetahuan, bersama minda (manas) dan intelek (buddhi), dihimpunkan dengan objek-objeknya—yang nyata dan yang tidak nyata—yang tersembunyi dalam gua batin intelek, maka jadilah dua puluh empat prinsip. Keseluruhan himpunan prinsip ini ialah ‘guṇa’ yang tampak sebagai yang nyata dan yang tidak nyata. Sesungguhnya, semuanya ini bersifat Brahman. Wahai Brahmin, demikianlah telah aku jelaskan kepadamu; apakah lagi yang ingin engkau dengar sekarang?”