Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारो5थ मुण्डनम् । वल्कलाजिनसंचवेष्ट ब्रतचर्याभिषेचनम्,त्रिदण्ड धारण करना, मौन रहना, सिरपर जटाका बोझ ढोना, मूँड़ मुँड़ाना, शरीरमें वल्कल और मृगचर्म लपेटे रहना, व्रतका आचरण करना, नहाना, अग्निहोत्र करना, वनमें रहना और शरीरको सुखा देना--ये सभी यदि भाव शुद्ध न हो तो व्यर्थ हैं
tridaṇḍa-dhāraṇaṃ maunaṃ jaṭā-bhāro ’tha muṇḍanam | valkalājina-saṃcaveṣṭaṃ vrata-caryābhiṣecanam ||
Yudhiṣṭhira berkata: “Memegang tongkat tiga (tridaṇḍa), berdiam diri, memikul beban rambut gimbal—atau mencukur kepala; membalut tubuh dengan pakaian kulit kayu dan kulit rusa; menjalankan nazar serta mandi ritual—segala disiplin lahiriah ini, jika batin tidak disucikan, menjadi sia-sia. Nilai sejati bukan pada tanda-tanda pertapaan, melainkan pada kemurnian niat dan perilaku.”
युधिछिर उवाच
External signs of renunciation—staff, silence, matted hair or shaving, bark and deer-skin, vows and ritual bathing—have no value if one’s inner attitude is impure. Dharma is measured by sincerity and purified intention, not by costume or display.
In the Vana Parva context, Yudhiṣṭhira reflects on religious discipline and the danger of mere outward observance. He emphasizes that ascetic practices must be grounded in inner moral purification to be meaningful.