Adhyaya 183

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमसेनके सर्पके भयसे छूटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८१९ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं।) अऑडज आटर | आओ अप - ये ही क्रमश: ऊर्ध्वगति

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, kemudian tibalah musim yang menandai berakhirnya bahang musim panas—musim hujan yang membawa keselesaan kepada segala makhluk. Ketika para Pāṇḍava masih tinggal di rimba Dvaitavana, musim hujan pun datang menimpa mereka.”

Verse 2

छादयन्तो महाघोषा: खं दिशश्न बलाहका: । प्रववर्षुदिवारात्रमसिता: सततं तदा,तब काले-काले मेघ जोर-जोरसे गर्जना करते हुए आकाश और दिशाओंमें छा गये और दिन-रात निरन्तर जलकी वर्षा करने लगे

Vaiśaṃpāyana berkata: Kemudian awan-awan gelap yang mengaum kuat merebak menutupi langit dan segenap penjuru. Mereka mencurahkan hujan tanpa henti, siang dan malam—curahan yang berterusan, menebarkan suasana berat dan muram ke atas seluruh pemandangan.

Verse 3

तपात्ययनिकेताश्ष शतशो5थ सहस््रश: । अपेतार्कप्रभाजाला: सविद्युद्धिमलप्रभा:

Vaiśampāyana berkata: Lalu muncullah mereka beratus-ratus, bahkan beribu-ribu—seakan-akan bernaung dalam musim bahang. Gugusan mereka tidak lagi memantulkan silau matahari; sebaliknya, mereka bersinar dengan cahaya kilat yang bening, laksana awan hujan yang berkumpul tebal di angkasa. Pemandangan itu menegaskan bahawa kedahsyatan alam mampu merendahkan sinar biasa dan menandai perubahan waktu serta keadaan.

Verse 4

विरूढशष्पा धरणी मत्तदंशसरीसूपा । बभूव पयसा सिक्ता शान्ता सर्वमनोरमा,धरतीपर घास जम गयी। मतवाले डाँस और सर्प आदि विचरने लगे। पृथ्वी जलसे अभिषिक्त होकर शान्त और सबके लिये मनोरम हो गयी

Vaiśampāyana berkata: Bumi pun diselimuti tunas rumput yang segar; serangga penggigit yang seakan mabuk dan makhluk melata seperti ular mula berkeliaran. Disiram dan disegarkan oleh air, tanah kembali tenang—indah dan menyenangkan bagi semua. Pemandangan ini menandakan kembalinya keseimbangan alam selepas gangguan, seolah-olah apabila sumber yang memelihara kehidupan (seperti air) dipulihkan, dunia pun reda dalam harmoni dan menjadi layak bagi kehidupan serta kesejahteraan.

Verse 5

न सम प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते । सम॑ वा विषम वापि नद्यो वा स्थावराणि च,सब ओर इतना पानी भर गया कि ऊँचा-नीचा, समतल, नदी अथवा पेड़-पौधे आदिका पता नहीं चलता था

Vaiśampāyana berkata: Ketika segala-galanya diselubungi air, tiada apa pun dapat dikenal pasti dengan jelas—sama ada tanah itu rata atau tidak, di mana sungai-sungai mengalir, bahkan di mana berdirinya benda-benda yang tetap seperti pokok dan tumbuhan. Pemandangan itu menegaskan bahawa bencana yang dahsyat mampu menghapuskan perbezaan dan arah yang biasa, lalu makhluk-makhluk terpaksa bergantung pada kebijaksanaan dan pengendalian diri, bukan pada tanda-tanda alam yang lazim.

Verse 6

क्षुब्धतोया महावेगा: श्वसमाना इवाशुगा: । सिन्धव: शोभयांचक्रु: काननानि तपात्यये

Vaiśampāyana berkata: Pada saat panas musim kemarau berakhir, sungai-sungai—airnya bergelora dan arusnya perkasa—meluru dengan desis seperti anak panah yang terbang laju, mengangkat gelombang demi gelombang, serta menambah seri banyak rimba dan dusun hutan.

Verse 7

नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधा: स्वना: । वृष्टिभिश्रछाद्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम्‌,वनके भीतर वर्षाकी बौछारोंसे भीगते और बोलते हुए वराह, मृग और पक्षियोंकी भाँति-भाँतिकी बोलियाँ सुनायी देती थीं

Vaiśampāyana berkata: Di ceruk-ceruk rimba, kedengaran pelbagai jenis jeritan dan panggilan—bunyi yang beraneka daripada babi hutan, rusa dan burung, basah kuyup serta seakan-akan teredam oleh hujan. Pemandangan itu menggambarkan belantara yang hidup, makhluk-makhluknya menahan daya monsun, sementara suara mereka bangkit dari hutan yang sarat air hujan.

Verse 8

स्तोकका: शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणै: सह । मत्ता: परिपतन्ति सम दर्दुराश्चैव दर्पिता:

Vaiśampāyana berkata: Burung kukuk dan merak, bersama kawanan kukuk jantan, mabuk oleh kegembiraan lalu terbang berlegar ke segala arah; dan katak-katak juga, seolah-olah membusung oleh keriangan, melompat ke sana sini sambil berkuak nyaring—tanda-tanda alam yang kembali segar dan daya hidup musim yang sedang meluap.

Verse 9

तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता । अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु

Vaiśampāyana berkata: Demikianlah, ketika para Pāṇḍava masih mengembara di wilayah Marudhanva yang gersang seperti padang pasir, musim hujan yang membawa tuah—bergema oleh guruh awan Prāvṛt dan menampilkan rupa yang sentiasa berubah-ubah—turut berlalu. Rangkap ini menegaskan bahawa waktu dan musim tetap bergerak walau di tengah kesusahan, dan ketabahan dalam buangan dipelihara dengan menerima kitaran alam tanpa melepaskan tekad.

Verse 10

क्रौज्चहंससमाकीर्णा शरत्‌ प्रमुदिताभवत्‌ । रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा

Vaiśampāyana berkata: Apabila musim luruh tiba, ia menjadi musim yang membawa kegembiraan. Pemandangan dipenuhi burung krauñca dan angsa; tanah tinggi serta lereng-lereng hutan ditumbuhi segar rumput kāśa dan tumbuhan lain; sungai-sungai mengalir dengan air yang jernih dan tenang. Dalam musim yang bersih dan terang ini—tatkala langit bening dan segala makhluk bergerak dengan riang—musim luruh menjadi penghibur yang istimewa bagi Pāṇḍava yang berhati luhur dalam kehidupan rimba mereka, seolah-olah memberi jeda moral yang singkat di tengah kesusahan.

Verse 11

विमलाकाशनक्षत्रा शरत्‌ तेषां शिवाभवत्‌ | मृगद्धिजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्‌

Vaiśampāyana berkata: Bagi Pāṇḍava yang berhati luhur itu, musim luruh menjadi musim yang membawa tuah dan kebaikan. Langit menjadi jernih dan bintang-bintang bersinar dengan kilau yang baharu; pemandangan dipenuhi rusa dan burung yang berkeliaran. Dalam suasana yang tenang lagi suci itu, musim tersebut membawa kepada mereka kebahagiaan yang hening di tengah kehidupan rimba.

Verse 12

दृश्यन्ते शान्तरजस: क्षपा जलदशीतला: । ग्रहनक्षत्रसड्घैश्व॒ सोमेन च विराजिता:

Vaiśampāyana berkata: Malam-malam tampak jernih, bebas daripada debu, sejuk seperti awan pembawa hujan. Ia dihiasi oleh gugusan planet dan rasi bintang, serta diserikan oleh Sang Bulan.

Verse 13

कुमुदै: पुण्डरीकैश्न शीतवारिधरा: शिवा: । नदी: पुष्करिणीश्रैव ददृशु: समलंकृता:

Vaiśampāyana berkata: Pāṇḍava melihat sungai-sungai dan kolam teratai yang dihiasi indah dengan bunga lili air putih (kumuda) dan teratai. Penuh dengan air yang sejuk menyegarkan, semuanya tampak bertuah dan menenangkan bagi sesiapa pun—gambaran kebaikan alam yang hening di tengah kesukaran pembuangan.

Verse 14

आकाशनीकाशतटां तीरवानीरसंकुलाम्‌ । बभूव चरतां हर्ष: पुण्यतीर्था सरस्वतीम्‌

Vaiśampāyana berkata: Tebing Sungai Sarasvatī, yang dihiasi oleh tīrtha-tīrtha suci, tampak bening laksana langit. Kedua-dua tebingnya diselubungi sulur-sulur rotan/tebu liar (cane) yang melambai subur. Ketika Pāṇḍava berjalan-jalan di situ, mereka merasai kegembiraan yang besar.

Verse 15

ते वै मुमुदिरे वीरा: प्रसन्नसलिलां शिवाम्‌ | पश्यन्तो दृढ्धन्वान: परिपूर्णा सरस्वतीम्‌

Vaiśampāyana berkata: Para wira Pāṇḍava, teguh memegang busur dan tabah hati, sangat bersukacita tatkala memandang Sungai Sarasvatī—yang membawa keberkatan dan ketenteraman, penuh dengan air yang jernih lagi damai.

Verse 16

तेषां पुण्यतमा रात्रि: पर्वसंधौ सम शारदी । तत्रैव वसतामासीत्‌ कार्तिकी जनमेजय,जनमेजय! उनके वहीं रहते समय पर्वकी संधि-वेलामें कार्तिककी शरत्पूर्णिमाकी परम पुण्यमयी रात्रि आयी

Vaiśampāyana berkata: Ketika mereka masih tinggal di situ, pada saat pertemuan (sandhi) bagi upacara suci (parva), tibalah malam yang paling besar pahalanya—malam purnama musim luruh bulan Kārtika, wahai Janamejaya.

Verse 17

पुण्यकृद्धिर्महास त्त्वैस्तापसै: सह पाण्डवा: । तत्‌ सर्वे भरतश्रेष्ठा: समूहुर्योगमुत्तमम्‌

Vaiśaṃpāyana berkata: Kemudian para Pāṇḍava, bersama para pertapa berjiwa besar yang kaya kesucian dan pahala—wahai yang terbaik dalam keturunan Bharata—semuanya menyempurnakan disiplin tertinggi (yoga) itu melalui amalan seperti mandi suci dan bersedekah.

Verse 18

तमिस्राभ्युदये तस्मिन्‌ धौम्येन सह पाण्डवा: । सूतै: पौरोगवैश्वैव काम्यकं प्रययुर्वनम्‌,फिर कृष्ण-पक्षका उदय होनेपर पाण्डवलोग धौम्य मुनि, सारथिगण तथा पाकशालाध्यक्षके साथ काम्यक-वनकी ओर चल दिये

Vaiśampāyana berkata: Apabila bermulanya separuh bulan gelap (kṛṣṇa-pakṣa), para Pāṇḍava—bersama resi Dhaumya, diiringi para sais dan para pembantu—berangkat menuju rimba Kāmyaka.

Verse 182

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि काम्यकवनप्रवेशे द्यशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Vana Parva—di bawah bahagian yang merangkum wacana Mārkaṇḍeya—berakhirlah bab ke-183, mengenai kemasukan para Pāṇḍava ke rimba Kāmyaka.