Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)

महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च | “मधुसूदन! जो भेरी एवं मृदंगके नादसे, शंख एवं वेणुकी ध्वनिसे तथा स्त्रियोंके गीतोंके मधुर शब्द तथा सूत, मागध एवं वन्दीजनोंद्वारा की हुई स्तुति सुनकर जागते थे, वे ही बड़े-बड़े जंगलोंमें हिंसक जन्तुओंके कठोर शब्द सुनकर किस प्रकार नींद तोड़ते रहे होंगे? ।। ह्वीमान्‌ सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता,“श्रीकृष्ण! जो लज्जाशील, सत्यको धारण करनेवाले, जितेन्द्रिय तथा सब प्राणियोंपर दया करनेवाले हैं; जो काम (राग) एवं द्वेषको वशमें करके सत्पुरुषोंके मार्गकका अनुसरण करते हैं; जो अम्बरीष, मान्धाता, ययाति, नहुष, भरत, दिलीप एवं उशीनरपुत्र शिबि आदि प्राचीन राजर्षियोंके सदाचारपालनरूप धारण करनेमें कठिन धर्मकी धुरीको धारण करते हैं; जिनमें शील और सदाचारकी सम्पत्ति भरी हुई है, जो धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ और सर्वगुणसम्पन्न होनेके कारण इस भूमण्डलके ही नहीं, तीनों लोकोंके भी राजा हो सकते हैं; जिनका मन सदा धर्ममें ही लगा रहता है, जो धर्मशास्त्रज्ञान और सदाचार सभी दृष्टियोंसे समस्त कौरवोंमें सबसे श्रेष्ठ हैं; जिनकी अंगकान्ति शुद्ध जाम्बूनद सुवर्णके समान गौर है, जो देखनेमें सभीको प्रिय लगते हैं; वे महाबाहु अजातशत्रु युधिष्ठिर इस समय कैसे हैं?

vaiśampāyana uvāca | mahāvaneṣv abodhyanta śvāpadānāṃ rutena ca | “madhusūdana! ye bherī-mṛdaṅgaka-nādena śaṅkha-veṇukī-dhvaninā tathā strīṇāṃ gīta-madhura-śabdaiḥ sūta-māgadha-vandijanaiś ca kṛtāṃ stutiṃ śrutvā jāgrati sma, te eva mahā-vaneṣu hiṃsra-jantūnāṃ kaṭhora-śabdān śrutvā kathaṃ nidrāṃ vyucchedayiṣyanta? || hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām anukampitaḥ | śrīkṛṣṇa! yaḥ kāma-dveṣau vaśīkṛtya satpuruṣa-mārgaṃ anusarati | yo ’mbarīṣa-māndhātṛ-yayāti-nahuṣa-bharata-dilīpa-uśīnaraputra-śibi-prabhṛtīnāṃ prācīna-rājarṣīṇāṃ sadācāra-pālanarūpaṃ durdharaṃ dharma-dhuram dhārayati | yasmin śīla-sadācāra-sampad pūrṇā | yo dharmajñaḥ satyapratijñaḥ sarvaguṇa-sampannaś ca, bhūmaṇḍalasya na kevalaṃ trayāṇām api lokānāṃ rājā bhavet | yasya manaḥ sadā dharme niviṣṭam | dharmaśāstra-jñāna-sadācāra-dṛṣṭyā sarveṣāṃ kauravāṇāṃ śreṣṭhaḥ | yasya aṅga-kāntiḥ śuddha-jāmbūnada-suvarṇa-samā gaurī, yaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ | sa mahābāhur ajātaśatrur yudhiṣṭhiraḥ idānīṃ kathaṃ vartate?”

Vaiśampāyana berkata: Di rimba raya mereka terjaga oleh jerit binatang liar. “Wahai Madhusūdana, mereka yang dahulu bangun mendengar dentuman bheri dan mṛdaṅga, gema sangkakala dan seruling, nyanyian manis para wanita, serta puji-pujian sūta, Māgadha dan para pemuji—bagaimanakah kini mereka memutuskan tidur di hutan-hutan luas, mendengar pula seruan keras binatang buas? Wahai Śrī Kṛṣṇa, bagaimana keadaan Yudhiṣṭhira sekarang—dia yang pemalu lagi beradab, teguh pada kebenaran, menguasai diri, dan berbelas kasihan kepada semua makhluk; yang menundukkan nafsu dan kebencian serta meniti jalan orang saleh; yang memikul kuk dharma yang sukar dengan memelihara tata laku para rājarṣi purba seperti Ambarīṣa, Māndhātṛ, Yayāti, Nahuṣa, Bharata, Dilīpa, dan Śibi putera Uśīnara; yang sarat dengan budi pekerti dan kelakuan mulia; yang mengetahui dharma, setia pada sumpah, lengkap dengan segala kebajikan—layak memerintah bukan sahaja bumi, bahkan tiga alam; yang fikirannya sentiasa terpaut pada kebenaran; yang terunggul antara kaum Kaurava dalam pengetahuan dharmaśāstra dan teladan akhlak; yang sinar tubuhnya cerah laksana emas Jāmbūnada yang murni dan rupanya menyenangkan semua—bagaimanakah nas pahlawan berlengan perkasa, tanpa musuh, Yudhiṣṭhira pada saat ini?”

महावनेषुin great forests
महावनेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहावन
FormNeuter, Locative, Plural
अबोध्यन्तwere awakened / woke up
अबोध्यन्त:
Karta
TypeVerb
Rootबुध्
FormImperfect, 3, Plural, Atmanepada (passive sense)
श्वापदानाम्of wild beasts/predators
श्वापदानाम्:
Karana
TypeNoun
Rootश्वापद
FormNeuter, Genitive, Plural
रुतेनby the cry/roar
रुतेन:
Karana
TypeNoun
Rootरुत
FormNeuter, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
M
Madhusūdana (Kṛṣṇa)
Ś
Śrī Kṛṣṇa
Y
Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru)
K
Kauravas
A
Ambarīṣa
M
Māndhātṛ
Y
Yayāti
N
Nahuṣa
B
Bharata
D
Dilīpa
Ś
Śibi (Uśīnara-putra)
U
Uśīnara
M
mahāvana (great forests)
B
bherī (kettledrum)
M
mṛdaṅga (drum)
Ś
śaṅkha (conch)
V
veṇu/veṇukī (flute)
S
sūta
M
māgadha
V
vandījana
J
jāmbūnada-suvarṇa (refined gold)

Educational Q&A

The passage presents the ethical ideal of kingship: a ruler should be grounded in truth, modesty, self-restraint, compassion for all beings, and mastery over desire and hatred, sustaining the demanding ‘yoke of dharma’ by following the exemplary conduct of ancient royal sages.

The speaker contrasts former royal comfort—waking to auspicious music and praise—with the present hardship of forest life, then asks Kṛṣṇa about Yudhiṣṭhira’s condition, praising him as the foremost among the Kauravas in dharma, vows, and virtue.