Shloka 8
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर जब रात्रिका अन्धकार दूर हुआ और निर्मल आकाशमें सूर्यदेवके उदित होनेपर उनकी कोमल किरणें सब ओर फैल गयीं। कार्तिक मासके रेवती नक्षत्रमें 'मैत्र” नामक मुहूर्त उपस्थित होनेपर सत्त्वगुणी पुरुषोंमें श्रेष्ठ एवं समर्थ श्रीकृष्णने यात्रा आरम्भ की। उन दिनों शरद्ू-ऋतुका अन्त और हेमन्तका आरम्भ हो रहा था। सब ओर खूब उपजी हुई खेती लहलहा रही थी ।। मड़ल्या: पुण्यनिर्घोषा वाच: शृण्वंश्व सूनूृता: । ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासव:
vaiśampāyana uvāca—janamejaya! tad-anantaram yadā rātrikāndhakāro dūraḥ kṛtaḥ, nirmale cākāśe sūryadevasya udaye sati tasya komalāḥ kiraṇāḥ sarvato vyāptāḥ. kārtika-māse revatī-nakṣatre ‘maitra’ nāma muhūrte samupasthite sattva-guṇī puruṣeṣu śreṣṭhaḥ samarthaś ca śrīkṛṣṇo yātrām ārabdhavān. tadā śarad-ṛtor antaḥ hemantasya cārambhaḥ āsīt. sarvataḥ suṣṭhu jāta-kṛṣiḥ lalahāna āsīt. maṅgalyāḥ puṇya-nirghoṣā vācaḥ śṛṇvan sūnṛtāḥ, brāhmaṇānāṃ pratītānām ṛṣīṇām iva vāsavaḥ.
Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, selepas itu, apabila kegelapan malam berlalu dan, di langit yang jernih, Sang Surya terbit lalu menyebarkan sinar lembut ke segala penjuru—ketika, pada bulan Kārttika di bawah rasi Revatī, muhūrta bertuah bernama ‘Maitra’ telah tiba—Śrī Kṛṣṇa, yang terunggul antara insan sāttvika lagi berkeupayaan, memulakan perjalanannya. Saat itu penghujung musim luruh dan permulaan hemanta; di mana-mana tanaman yang subur melambai dalam kelimpahan. Dalam perjalanannya, baginda mendengar kata-kata yang membawa berkat, bernada suci, dan benar—laksana Indra mendengar para Brāhmaṇa dan Ṛṣi yang dipercayai.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames action under dharma through auspicious timing, inner sattva, and truthful speech: a righteous mission begins when clarity (sunrise/clear sky) replaces darkness, and it is supported by satya (truthful, gentle words) and the counsel/approval of the wise.
At sunrise in the month of Kārttika, under Revatī and the Maitra muhūrta, Śrī Kṛṣṇa begins his journey. The season shifts from autumn to early winter, fields are flourishing, and he proceeds hearing auspicious, sacred, truthful utterances—likened to Indra hearing revered Brahmins and sages.