Shloka 46

कस्तांस्तरस्विनो भूय: संदीपयति पाण्डवान्‌ | अर्चिष्मतो महेष्वासान्‌ हविषा पावकानिव,संजय! तुम पुनः मेरे सामने पाण्डवोंकी चेष्टाका वर्णन करो। कौन ऐसा वीर है, जो वेगशाली और तेजस्वी महाधनुर्धर पाण्डवोंको बार-बार उसी प्रकार उत्तेजित किया करता है, जैसे घीकी आहुति डालनेसे आग प्रज्वलित हो उठती है

kas tāṁs tarasvino bhūyaḥ sandīpayati pāṇḍavān | arcīṣmato maheṣvāsān haviṣā pāvakān iva, sañjaya |

Duryodhana berkata: “Wahai Sanjaya, ceritakan kepadaku sekali lagi, di hadapanku ini, tentang rancangan dan gerak-geri para Pandava. Siapakah pahlawan itu yang berulang kali membakar semangat para pemanah agung Pandava—yang pantas dan bersinar—seperti api yang menyala marak apabila disuap persembahan ghee?”

कःwho?
कः:
Karta
TypePronoun
Rootकिम्
FormMasculine, Nominative, Singular
तान्them
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
तरस्विनःswift/impetuous
तरस्विनः:
Karma
TypeAdjective
Rootतरस्विन्
FormMasculine, Accusative, Plural
भूयःagain, repeatedly
भूयः:
TypeIndeclinable
Rootभूयस्
Formtrue
संदीपयतिkindles, incites
संदीपयति:
TypeVerb
Rootसंदीपय् (दीप्/दीपय्)
FormPresent (Lat), 3rd, Singular, Parasmaipada
पाण्डवान्the Pandavas
पाण्डवान्:
Karma
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Accusative, Plural
अर्चिष्मतःradiant, blazing
अर्चिष्मतः:
Karma
TypeAdjective
Rootअर्चिष्मत्
FormMasculine, Accusative, Plural
महेष्वासान्great bowmen
महेष्वासान्:
Karma
TypeNoun
Rootमहेष्वास
FormMasculine, Accusative, Plural
हविषाwith oblation (ghee, offering)
हविषा:
Karana
TypeNoun
Rootहविस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
पावकान्fires
पावकान्:
Karma
TypeNoun
Rootपावक
FormMasculine, Accusative, Plural
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
Formtrue
संजयO Sanjaya
संजय:
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Vocative, Singular

दुर्योधन उवाच

दुर्योधन (Duryodhana)
संजय (Sanjaya)
पाण्डव (Pandavas)
पावक/अग्नि (Fire/Agni)
हविस् (oblations, ghee)

Educational Q&A

The verse highlights how conflict can be intensified by an instigator: powerful agents (the Pandavas) become even more formidable when repeatedly provoked—like fire fed by ghee—warning that words, counsel, and influence can ethically escalate war.

Duryodhana presses Sanjaya to recount the Pandavas’ current intentions and actions, and he pointedly asks who is the person repeatedly stirring them up, using the sacrificial-fire simile to convey rising martial fervor.