Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Adhyāya 128 — Proposal to Restrain Keśava; Sātyaki’s Warning and Vidura–Dhṛtarāṣṭra Counsel

कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षत: । तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्‌,“काम और क्रोध मनुष्यको धनसे दूर खींच ले जाते हैं। उन दोनों शत्रुओंको जीत लेनेपर राजा इस पृथ्वीपर विजय पाता है

kāmakrodhau hi puruṣam arthebhyo vyapakarṣataḥ | tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm ||

Nafsu keinginan dan kemarahan benar-benar menarik manusia menjauh daripada kemakmuran serta keuntungan yang wajar. Namun apabila seorang raja menewaskan dua musuh batin ini, barulah dia layak menakluk dan memerintah bumi—meraih kemenangan melalui penguasaan diri, bukan semata-mata kekuatan.

कामक्रोधौdesire and anger
कामक्रोधौ:
Karta
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक), क्रोध (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Dual
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
पुरुषम्a man/person
पुरुषम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
अर्थेभ्यःfrom wealth/objects (of value)
अर्थेभ्यः:
Apadana
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Ablative, Plural
व्यपकर्षतःthey draw away/remove
व्यपकर्षतः:
TypeVerb
Rootअपकृष् (धातु) with वि-उपसर्ग
FormPresent, Third, Dual, Parasmaipada
तौthose two
तौ:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Dual
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
शत्रूthe two enemies
शत्रू:
Karma
TypeNoun
Rootशत्रु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Dual
विनिर्जित्यhaving conquered
विनिर्जित्य:
TypeVerb
Rootजि (धातु) with वि-निर्-उपसर्ग
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Active
राजाthe king
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
विजयतेconquers/is victorious over
विजयते:
TypeVerb
Rootजि (धातु) with वि-उपसर्ग
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada
महीम्the earth/land
महीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमही (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative, Singular

वैशम्पायन उवाच

वैशम्पायन (Vaiśampāyana)
राजा (the king)
मही (the earth/realm)
काम (desire)
क्रोध (anger)

Educational Q&A

The verse teaches that true victory begins with conquering inner enemies—desire (kāma) and anger (krodha). These passions divert a person from artha (rightful prosperity and aims). A ruler who masters them gains the moral and practical capacity to rule and ‘conquer’ the earth.

Vaiśampāyana, as narrator, states a general ethical maxim within the Udyoga Parva’s counsel-laden context: as war approaches, guidance is given on conduct and statecraft, emphasizing that a king’s success depends not only on strategy but on restraint over destructive impulses.