Shloka 23

शूरान्‌ भक्तानसंहार्यान्‌ कुले जातानरोगिण: । शिष्टान्‌ शिष्टाभिसम्बन्धान्मानिनो$नवमानिन:,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे

bhīṣma uvāca |

śūrān bhaktān asaṃhāryān kule jātān aroginaḥ |

śiṣṭān śiṣṭābhisambandhān mānino ’navamāninaḥ ||

Bhīṣma berkata: “Seorang raja hendaklah memilih sebagai pembantu tetapnya orang yang berani dan setia, yang tidak dapat dipecah-belahkan oleh musuh; yang lahir daripada keluarga baik dan sihat; yang beradab serta berhubung dengan golongan beradab; yang menjaga maruah diri namun tidak pernah menghina orang lain. Orang demikian—teguh dalam dharma, berilmu, mahir selok-belok dunia, peka terhadap gerak musuh, luhur batinnya, dan kukuh bagaikan gunung—wajar diberi ganjaran kemakmuran dan keselesaan hampir setara dengan raja. Hanya dua tanda yang membezakan raja di atas mereka: payung diraja dan kuasa memerintah.”

शूरान्brave (men)
शूरान्:
Karma
TypeAdjective
Rootशूर
FormMasculine, Accusative, Plural
भक्तान्devoted, loyal
भक्तान्:
Karma
TypeAdjective
Rootभक्त
FormMasculine, Accusative, Plural
असंहार्यान्not to be destroyed/overcome
असंहार्यान्:
Karma
TypeAdjective
Rootअसंहार्य
FormMasculine, Accusative, Plural
कुलेin a family/lineage
कुले:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकुल
FormNeuter, Locative, Singular
जातान्born (therein)
जातान्:
Karma
TypeAdjective
Rootजात
FormMasculine, Accusative, Plural
अरोगिणःhealthy, free from disease
अरोगिणः:
Karma
TypeAdjective
Rootअरोगिन्
FormMasculine, Accusative, Plural
शिष्टान्cultured, well-behaved
शिष्टान्:
Karma
TypeAdjective
Rootशिष्ट
FormMasculine, Accusative, Plural
शिष्टाभिसम्बन्धान्having connections/associations with the cultured
शिष्टाभिसम्बन्धान्:
Karma
TypeNoun
Rootशिष्ट-अभिसम्बन्ध
FormMasculine, Accusative, Plural
मानिनःself-respecting, dignified
मानिनः:
Karma
TypeAdjective
Rootमानिन्
FormMasculine, Accusative, Plural
अनवमानिनःnot insulting (others), not contemptuous
अनवमानिनः:
Karma
TypeAdjective
Rootअनवमानिन्
FormMasculine, Accusative, Plural

भीष्म उवाच

B
Bhishma
K
king (rājā)
R
royal parasol (chatra)

Educational Q&A

Bhishma teaches that a king’s strength rests on selecting and honoring aides of proven courage, loyalty, good conduct, learning, and social refinement—men who keep their dignity without humiliating others—and that such helpers should be rewarded almost like the king, with only royal insignia and command marking the king’s higher station.

In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a ruler should appoint and treat close assistants: identify virtuous, steadfast supporters and secure their loyalty through respect, prosperity, and near-equal comfort, while maintaining the king’s unique symbols of sovereignty.