Shloka 11

सम्राड्‌ विराट्‌ स्वराट्‌ चैव सुरराजो भवोद्धव: । विभुर्भूरतिभू: कृष्ण: कृष्णवर्त्मा त्वमेव च,“आप सम्राट, विराट, स्वराट्‌ और देवराज इन्द्र हैं। यह संसार आपहीसे प्रकट हुआ है। आप सर्वत्र व्यापक, नित्य सत्तारूप और निराकार परमात्मा हैं। आप ही कृष्ण (सबको अपनी ओर खींचनेवाले) और कृष्णवर्त्मा (अग्नि) हैं

samrāḍ virāṭ svarāṭ caiva surarājo bhavoddhavaḥ | vibhur bhūr atibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tvam eva ca ||

Vaiśampāyana berkata: “Engkaulah maharaja yang berdaulat—Virāṭ dan Svarāṭ juga—dan Engkaulah raja para dewa, Indra. Daripada-Mu alam semesta ini timbul dan di dalam-Mu ia dipelihara. Engkaulah Tuhan yang meliputi segalanya, asas kewujudan yang kekal melampaui rupa. Engkaulah Kṛṣṇa, yang menarik segala makhluk kepada diri-Nya, dan Engkaulah juga Kṛṣṇavartman, jalan yang berapi; sesungguhnya Engkaulah semuanya itu.”

सम्राट्universal monarch
सम्राट्:
Karta
TypeNoun
Rootसम्राज् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
विराट्the Vast/Universal (Virāṭ)
विराट्:
Karta
TypeNoun
Rootविराज्/विराट् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वराट्self-ruler, independent sovereign
स्वराट्:
Karta
TypeNoun
Rootस्वराज्/स्वराट् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
सुरराजःking of the gods (Indra)
सुरराजः:
Karta
TypeNoun
Rootसुरराज (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
भवोद्भवःsource/origin of existence (of the world)
भवोद्भवः:
Karta
TypeNoun
Rootभवोद्भव (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
विभुःall-pervading, mighty
विभुः:
Karta
TypeAdjective
Rootविभु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
भूःearth; being/existence
भूः:
Karta
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
अतिभूःtranscending being; exceedingly existent
अतिभूः:
Karta
TypeAdjective
Rootअतिभू (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
कृष्णःKṛṣṇa
कृष्णः:
Karta
TypeNoun
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
कृष्णवर्त्माone whose path/track is dark (epithet; also used of fire/smoke-trailing fire)
कृष्णवर्त्मा:
Karta
TypeNoun
Rootकृष्णवर्त्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNominative, Singular
एवindeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
I
Indra
K
Kṛṣṇa
A
Agni (implied by kṛṣṇavartmā)
V
Virāṭ (cosmic form/epithet)
S
Svarāṭ (epithet)

Educational Q&A

The verse teaches the unity of divine reality: the one Supreme is praised as simultaneously cosmic (Virāṭ), self-sovereign (Svarāṭ), ruler of the gods (Indra), the source of the universe, and the formless, all-pervading ground of being—implying that many divine names and functions ultimately refer to one reality.

In the Śānti Parva’s reflective setting, Vaiśampāyana reports a hymn-like praise in which the addressed deity is exalted through a chain of epithets, identifying him with major cosmic and Vedic powers (Indra, Agni) and with Kṛṣṇa, to emphasize supreme lordship and the origin of the world.