Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

अध्याय ३५१ — उञ्छवृत्ति-व्रतसिद्धेः मानुषस्य परमगतिः

Sūrya–Nāga Dialogue on the Perfected Gleaner-Ascetic

यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्रा: पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्‌ । वसिष्ठमग्य्रं च तपोनिधानं यस्यातिसूर्य व्यतिरिच्यते भा:,जिन्हें ब्राह्मणलोग ब्रह्माजीका मानसपुत्र कहते ऐं, जो उत्तम बुद्धिसे युक्त, तपस्याकी निधि एवं सर्वश्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिके नामसे प्रसिद्ध हैं और जिनका तेज भगवान्‌ सूर्यसे भी बढ़कर प्रकाशित होता है, उन्हीं ब्रह्मर्षि वसिष्ठके वंशमें पराशर नामवाले महान्‌ प्रभावशाली महर्षि होंगे। वे वैदिक ज्ञानके भण्डार, मुनियोंमें श्रेष्ठ महान्‌ तपस्वी एवं तपस्याके आवासस्थान होंगे। वे ही पराशर मुनि उस समय तुम्हारे पिता होंगे

Vaiśampāyana uvāca — yaṁ mānasaṁ vai pravadanti viprāḥ pitāmahasyottama-buddhi-yuktam | vasiṣṭham agryaṁ ca tapo-nidhānaṁ yasyāti-sūryaṁ vyatiricyate bhāḥ ||

Vaiśampāyana berkata: “Para Brahmin menyatakan bahawa beliau ialah putera lahir-dari-fikiran Sang Datuk Agung (Brahmā), dikurniai kecerdasan tertinggi—Vasiṣṭha, yang terunggul antara para resi, khazanah tapas, yang sinarnya mengatasi matahari. Dalam keturunan Brahmarṣi Vasiṣṭha itu akan lahir resi agung bernama Parāśara, berwibawa dan perkasa—gudang ilmu Veda yang melimpah, yang terbaik antara para pertapa, seakan-akan tempat bersemayamnya tapas itu sendiri. Pada waktu itu, Parāśara itulah yang akan menjadi ayahmu.”

यम्whom
यम्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Accusative, Singular
मानसम्mind-born
मानसम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमानस
FormMasculine, Accusative, Singular
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
प्रवदन्तिthey declare/call
प्रवदन्ति:
TypeVerb
Rootप्र + वद्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
विप्राःbrahmins
विप्राः:
Karta
TypeNoun
Rootविप्र
FormMasculine, Nominative, Plural
पितामहस्यof the Grandfather (Brahmā)
पितामहस्य:
TypeNoun
Rootपितामह
FormMasculine, Genitive, Singular
उत्तमबुद्धियुक्तम्endowed with excellent intellect
उत्तमबुद्धियुक्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउत्तम-बुद्धि-युक्त
FormMasculine, Accusative, Singular
वसिष्ठम्Vasiṣṭha
वसिष्ठम्:
Karma
TypeNoun
Rootवसिष्ठ
FormMasculine, Accusative, Singular
अग्र्यम्foremost
अग्र्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअग्र्य
FormMasculine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तपोनिधानम्treasury/store of austerity
तपोनिधानम्:
Karma
TypeNoun
Rootतपस्-निधान
FormMasculine, Accusative, Singular
यस्यwhose
यस्य:
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
अतिसूर्यम्beyond the sun / surpassing the sun
अतिसूर्यम्:
TypeAdjective
Rootअति-सूर्य
FormMasculine, Accusative, Singular
व्यतिरिच्यतेis exceeded / surpasses
व्यतिरिच्यते:
TypeVerb
Rootवि + अति + रिच्
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada, Passive/Impersonal (bhāva-prayoga)
भाःsplendour, radiance
भाः:
Karta
TypeNoun
Rootभा (भास्/भास्-शब्दः) / भास्
FormFeminine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
V
Viprāḥ (Brahmins)
P
Pitāmaha (Brahmā)
V
Vasiṣṭha
S
Sūrya (the Sun)
P
Parāśara

Educational Q&A

Spiritual excellence is measured by inner qualities—intellect (buddhi), austerity (tapas), and Vedic wisdom—so much so that the text describes a sage’s radiance as surpassing the sun. It also emphasizes the ethical weight of lineage: one’s origins are linked to a tradition of discipline and learning, which carries responsibilities.

Vaiśampāyana is describing the exalted status of the sage Vasiṣṭha—said to be a mind-born son of Brahmā—and then foretells that in Vasiṣṭha’s lineage will arise the powerful seer Parāśara, who will become the father of the person being addressed.