Shloka 15

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनो<नुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात्‌ मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था

vaiśaṃpāyana uvāca | vāyau cākāśa-saṃlīne ākāśe ca mano'nuge | vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate, nṛpaśreṣṭha ab tuṃ pañcabhūtoṃke ātyantika-pralayakī bāt suno | pūrvakāleṃ jab is pṛthvīkā ekārṇavake jala-meṃ laya ho gayā | jalakā tejas-meṃ, tejas-kā vāyu-meṃ, vāyu-kā ākāśa-gaṃ, ākāśa-kā mana-meṃ, mana-kā vyakta (mahat-tattva) meṃ, vyakta-kā avyakta prakṛti-meṃ, avyakta-kā puruṣa-meṃ arthāt māyā-viśiṣṭa īśvara-meṃ aur puruṣa-kā sarvavyāpī paramātma-meṃ laya ho gayā, us samaya sab or kevala andhakāra-hī-andhakāra chā gayā | uske sivā aur kuch bhī jñāna nahīṃ paṛtā thā ||

Vaiśaṃpāyana berkata: “Apabila angin terlerai ke dalam ruang, dan ruang mengikuti minda; apabila minda terlerai ke dalam prinsip yang nyata (mahat), dan yang nyata kembali menjadi tidak nyata—wahai raja yang terbaik, dengarlah kisah peleraian terakhir lima unsur agung. Pada masa dahulu, bumi ini larut ke dalam air lautan kosmik yang tunggal; air ke dalam api; api ke dalam angin; angin ke dalam ruang; ruang ke dalam minda; minda ke dalam mahat; mahat ke dalam Prakṛti yang tidak nyata; yang tidak nyata ke dalam Puruṣa (Tuhan yang berserta māyā); dan Puruṣa ke dalam Diri Tertinggi yang meliputi segala-galanya—pada waktu itu, di mana-mana hanyalah kegelapan; tiada apa-apa lagi dapat dikenali.”

वायौin wind
वायौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवायु
FormMasculine, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
आकाश-संलीनेwhen (it is) merged into space
आकाश-संलीने:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootआकाशसंलीन
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
आकाशेin space/ether
आकाशे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआकाश
FormNeuter, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
मनः-अनुगेwhen (it is) following/entering the mind
मनः-अनुगे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootमनोनुग
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
व्यक्तेin the manifest (principle)
व्यक्ते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootव्यक्त
FormNeuter, Locative, Singular
मनसिin the mind
मनसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Locative, Singular
संलीनेwhen merged/dissolved
संलीने:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसंलीन
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
व्यक्तेin the manifest
व्यक्ते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootव्यक्त
FormNeuter, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अव्यक्तताम्unmanifest state
अव्यक्तताम्:
Karma
TypeNoun
Rootअव्यक्तता
FormFeminine, Accusative, Singular
गतेwhen gone/attained
गते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootगत
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
नृपश्रेष्ठO best of kings
नृपश्रेष्ठ:
TypeNoun
Rootनृपश्रेष्ठ
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशग्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
N
nṛpaśreṣṭha (best of kings, addressee)
P
pañcabhūta (five elements)
P
pṛthvī (earth)
J
jala (water)
T
tejas (fire)
V
vāyu (wind)
Ā
ākāśa (space/ether)
M
manas (mind)
V
vyakta (mahat-tattva)
A
avyakta (Prakṛti)
P
puruṣa
Ī
īśvara (implied by māyā-viśiṣṭa puruṣa in the prose gloss)
P
paramātman
E
ekārṇava (cosmic ocean)
A
andhakāra (darkness)

Educational Q&A

All manifested reality is impermanent and resolves step-by-step into subtler causes, culminating in the Supreme Self. The passage uses the dissolution sequence to point beyond the elements and mind to the ultimate, all-pervading Paramātman.

Vaiśaṃpāyana instructs a kingly listener about the ‘final dissolution’ (ātyantika pralaya), describing how earth, water, fire, wind, space, mind, and higher principles are successively reabsorbed until only undifferentiated darkness is perceived.